قیام الدین خادم

قیام الدین خادم: د پښتو نثر او فکر مخکښ

قیام الدین خادم (۱۲۸۰ - ۱۳۵۸ ل.ل) د افغانستان د شلمې پېړۍ د ادبیاتو، ژورنالیزم او سیاست یو له ځلانده ستورو څخه و. هغه د پښتو د پیاوړې ادبي پینځلې (پښتو ادبیاتو د پنځو ستورو) یو بنسټیز غړی ګڼل کېږي چې د پښتو نثر ته یې د عقلانیت او ریالیزم نوې لاره پرانیسته.

ژوندلیک او علمي مخینه

خادم صاحب د ننګرهار په کامې ولسوالۍ کې په یوه علمي کورنۍ کې زېږېدلی و. هغه لومړنۍ زده کړې په کور دننه او لوړې زده کړې یې په هند او نورو اسلامي هېوادونو کې په دیني او ادبي علومو کې ترسره کړې. د هغه پراخې مطالعې او له نړيوالو فکري جریانونو سره اشنایۍ، هغه ته دا وړتیا ورکړه چې په پښتو ادب کې د "فلسفي مقالې" او "تحلیلي نثر" بنسټ کېږدي.

په پښتو نثر کې د خادم مقام او ریالیزم

قیام الدین خادم د هغو لیکوالانو له ډلې و چې ادبیات یې یوازې د خیال او خوند وسیله نه ګڼله، بلکې د هغه په نظر ادبیات باید د ټولنې د واقعیتونو هنداره وي. د هغه نثري ځانګړنې په لاندې ډول دي:

**د استدلال قوت:** د خادم نثر د منطق او دلیل پر بنسټ ولاړ دی. هغه په خپلو لیکنو کې هڅه کوله چې پېچلې فلسفي موضوعګانې په ساده او روانه ژبه ولس ته ورسوي.
**انتقادي ریالیزم:** هغه د ټولنې پر ناوړه دودونو، بې‌علمۍ او بې‌عدالتۍ په خورا مېړانه نیوکه کوله. د هغه "ادبي ټوټې" د نړيوال ریالیزم له هغو معیارونو سره سمون لري چې د ټولنې د اصلاح لپاره کارول کېږي.
**ژبنی اصالت:** خادم د پښتو ژبې د سوچه کولو او د هغې د اصطلاحاتو د ژوندي کولو لپاره نه ستړي کېدونکي هلې ځلې وکړې، چې د پښتو ټولنه په چوکاټ کې یې د پام وړ لاسته راوړنې درلودې.

مهم اثار او لیکنې

د قیام الدین خادم علمي پانګه خورا پراخه ده، چې ځینې مشهور اثار یې دا دي:

**د نوي ژوندون په لور:** د فلسفي او ټولنیزو افکارو ټولګه.
**بایزید روښان:** د روښاني غورځنګ د فکري ابعادو سپړنه.
**پښتونولي:** د پښتني اخلاقو او ټولنیز ژوند یو جامع څېړنیز اثر.
**ادبي مشالونه:** د پښتو ادب د لارښوونې لپاره یو مهم کتاب.

ژورنالیزم او سیاسي ژوند

خادم یوازې لیکوال نه و، بلکې یو مبارز ژورنالېست هم و. هغه د اصلاح، انيس او طلوع افغان په څېر ملي جریدو کې د پښتو ژبې د حقونو او د ولس د ویښتیا لپاره مبارزه وکړه. د هغه لیکنې تل د وخت د حاکمو شرایطو پر وړاندې د یو ریالسټیک او رښتیني غږ په توګه پاتې شوې دي.

معتبرې سرچینې

کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو پنځه ستوري^{[مړه لينکونه]}.
د افغانستان د علومو اکاډمي، د قیام الدین خادم د ژوند او افکارو په اړه علمي سیمینارونه^{[مړه لينکونه]}.
زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې"، دانش خپرندویه ټولنه.
پوهاند صدیق الله ریښتین، "د پښتو معاصر لیکوالان".
Britannica: Pashto Literature and Modern Reformers.