عقل او احساس
عقل او احساس (انګليسي ژبه: Sense and Sensibility) د انسان د وجود هغو دوو مخالفو خو بشپړوونکو ځواکونو ته ویل کېږي چې یو یې پر منطق او بل یې پر عاطفه ولاړ دی. په دې بحث کې "عقل" (Sense) د انسان هغې وړتیا ته ویل کېږي چې حقایق په سړه تنده تحلیلوي، سنجش کوي او د ګټې او زیان په پام کې نیولو سره پرېکړه کوي. خو "احساس" (Sensibility) بیا د انسان د روح هغه لطیفه او حساسه برخه ده چې د پیښو په وړاندې چټک عاطفي غبرګون ښيي، لکه مینه، زړه سوی، او خپګان. پوهان استدلال کوي چې یوازې په عقل تکیه کول انسان لکه د یو ماشین په څېر وچ او بې روحه کوي، او یوازې په احساساتو پسې تلل انسان د تېروتنو او احساساتي پرېکړو په لومه کې بندوي. له همدې امله، د ژوند توازن د دې دواړو په همغږۍ کې نغښتی دی.
له تاریخي او کلتوري پلوه، د عقل او احساس جګړه په ادبیات او فلسفه کې خورا لرغونې ده. په اتلسمه پېړۍ کې د عقل پالنې (Rationalism) او رومانتیزم ترمنځ بحثونو همدا موضوع رانغاړله. عقل موږ ته لاره ښيي چې څنګه په سمه توګه ټولنه کې ژوند وکړو، قانون مراعات کړو او خپل اهداف ترلاسه کړو، خو احساس موږ ته د ژوند مانا او رنګ راکوي. په ساپوهنه کې ثابته شوې ده چې زموږ ډېری پرېکړې لومړی په احساساتي ډول په مغز کې پیل کېږي او بیا عقل هغې ته یو منطقي چوکاټ ورکوي. د مثال په توګه، کله چې موږ له یو چا سره مرسته کوو، لومړی زموږ احساس (زړه سوی) موږ هڅوي، خو بیا زموږ عقل دا سنجوي چې څنګه او په کومه لاره مرسته وکړو.
په ورځني ژوند کې، هغه کسان بریالي دي چې د عقل او احساس ترمنځ یې سوله کړې وي. دا سوله موږ ته اجازه راکوي چې هم د نورو په درد پوه شو (احساس) او هم د ستونزو لپاره عملي حل لارې ولټوو (عقل). که موږ یوازې په عقل (Sense) عمل وکړو، ښايي ډېر مادي پرمختګ وکړو خو په زړه کې به یوازې توب احساس کړو. او که یوازې په احساس (Sensibility) عمل وکړو، ښايي ډېر ژر د نورو تر اغېز لاندې راشو او خپلواکي له لاسه ورکړو. په پای کې، دا دوه ځواکونه د یوې ترازو د دوو پلو په څېر دي؛ کله چې دواړه برابر وي، د انسان ژوند په سمه او نېکمرغه لاره روان وي. دا هغه مفهوم دی چې په پښتني کلتور او اخلاقو کې هم ورته ډېر پام شوی، چې انسان باید هم غیرت او احساس ولري او هم تدبیر او عقل.
د عقل او احساس توپیرونه
[سمول]| ځانګړنه | عقل (Sense) | احساس (Sensibility) |
|---|---|---|
| بنسټ | منطق او حقیقت | عاطفه او زړه |
| موخه | سمه پرېکړه او ګټه | د ژوند خوند او مینه |
| سرعت | ورو او سنجول شوی | چټک او ناڅاپي |
| مثال | د قانون مراعات کول | له یو مظلوم سره ژړل |