عقل
عقل (انګليسي ژبه: Reason) هغه ذهني او روحاني ځواک دی چې انسان ته د سم او غلط ترمنځ د توپیر، د حقایقو د درک کولو او د منطقي پایلو د ترلاسه کولو وړتیا ورکوي. عقل د بشري شعور تر ټولو لوړه کچه ده چې موږ ته اجازه راکوي ترڅو له خپلو غریزو هاخوا فکر وکړو او د خپلو کړنو لپاره دلیل ولرو. په ساده ژبه، که مغز د انسان د بدن ماشین وي، نو عقل د هغه ماشین چلوونکی یا ډرایور دی چې پرېکړه کوي کومې خواته لاړ شي. عقل یوازې د معلوماتو ټولګه نه ده، بلکې د معلوماتو ترمنځ د اړیکو پیدا کول او له هغو څخه د ژوند په چارو کې ګټه اخیستل دي. پوهان وايي چې د عقل شتون هغه څه دي چې انسان ته یې په نړۍ کې د نورو مخلوقاتو په پرتله غوره والی او د تمدن جوړولو ځواک بښلی دی.
د عقل په اړه په فلسفه کې ډېر بحثونه شوي دي. د مثال په توګه، ارسطو انسان یو "منطقي حیوان" باله، ځکه چې د هغه په باور عقل د انسان اصلي جوهر دی. په اسلامي فلسفه کې هم عقل ته ډېر لوړ مقام ورکړل شوی او هغه د الهي پېژندنې او حق ته د رسېدو وسیله ګڼل کېږي. له بل پلوه، په عصري ساپوهنه کې عقل د هوښیارتیا (Intelligence) یوه برخه ګڼل کېږي چې له موږ سره د پېچلو مسایلو په حل کولو کې مرسته کوي. عقل یو ثابت شی نه دی، بلکې د تجربې، زده کړې او مطالعې له لارې وده کوي. کله چې یو انسان په خپلو پرېکړو کې له تدبیر او منطق څخه کار اخلي، د هغه عقل لا پسې صیقل کېږي او د ژوند حقایق ورته روښانه کېږي.
عقل په ورځني ژوند کې زموږ د اخلاقو او ټولنیز ژوند لارښود هم دی. دا عقل دی چې موږ ته وايي چې سوله له جګړې غوره ده او همکاري له دښمنۍ څخه ګټوره ده. عقل موږ سره مرسته کوي چې د خپلو لنډمهاله احساساتو (لکه غوسه او کینه) مخه ونیسو او د اوږد مهاله ګټو لپاره پرېکړې وکړو. په ساینس او ټیکنالوژي کې ټول پرمختګونه په اصل کې د انساني عقل د پلټنې او استدلال پایله ده. که عقل نه وای، بشر به هیڅکله د قانون، عدالت او بشري حقونو په څېر مفاهیم نه وای پېژندلي. په پای کې، عقل یو داسې مشال دی چې د انسان د ژوند لاره روښانه کوي او هغه ته د نېکمرغۍ او کمال په لور لاره ښيي. د عقل سمه کارونه نه یوازې د فرد د پرمختګ لامل کېږي، بلکې ټوله ټولنه د سوکالۍ او عدالت په لور بیایي.
د عقل او غریزې توپیر
[سمول]زموږ د چلند په کنټرول کې عقل او غریزه دواړه رول لري، خو ترمنځ یې لوی توپیرونه شته:
- غریزه: هغه اتوماتیک او طبیعي عکس العملونه دي چې د بقا لپاره دي (لکه لوږه یا وېره).
- عقل: هغه ارادي او منطقي فکر دی چې د هدفونو د ترلاسه کولو لپاره پرېکړه کوي.