شیخ مالي

شیخ مالي (په انګلیسي: Shaikh Mali یا Sheikh Mali) د یوسفزیو پښتنو یو دیني مشر، ټولنیز مصلح او د ځمکو د وېش د «وېش» نظام بنسټګر و. نوموړی د شپاړسمې میلادي پېړۍ په لومړیو کې ژوند کاوه او د یوسفزیو د مشر ملک احمد خان یوسفزي له نږدې سلاکارانو څخه ګڼل کېده. د پښتنو په تاریخ کې د هغه شهرت تر ټولو زیات د «دفتر شیخ مالي» او «وېش» د نظام له امله دی.

ژوند

د شیخ مالي د زېږون او مړینې کره نېټې نه دي معلومې. تاریخي سرچینې ښيي چې هغه د یوسفزیو د پراختیا او د سوات، بونیر، ملاکنډ او شاوخوا سیمو د نیولو پر مهال ژوند کاوه. نوموړي د ملک احمد خان یوسفزي د واکمنۍ پر مهال مهمه ونډه درلوده او د قبایلي شخړو د حل لپاره یې ځانګړې لارې چارې وړاندې کړې.

د وېش نظام

کله چې یوسفزیو پښتنو د سوات او شاوخوا سیمې ونیولې، د ځمکو د وېش پر سر د قبیلو ترمنځ اختلافات پیدا شول. شیخ مالي د دې ستونزې د حل لپاره د «وېش» په نوم نظام جوړ کړ. د دې نظام له مخې ځمکې د یوسفزیو د بېلابېلو څانګو ترمنځ ووېشل شوې او بیا به هر څو کاله وروسته له سره وېشل کېدې. موخه یې دا وه چې هېڅ کورنۍ یا قبیله د تل لپاره د غوره ځمکو څښتنه نه شي او ټول د ځمکو له ګټو او زیانونو په مساوي ډول برخمن شي.

په دې نظام کې د ځمکو نوې وېشنې د پنځو، اوو یا لسو کلونو په واټن ترسره کېدې. دا دود د سوات په ځینو سیمو کې تر شلمې پېړۍ پورې دوام درلود.

دفتر شیخ مالي

د روایتونو له مخې، شیخ مالي د ځمکو د ونډو، قبیلو او کورنیو د حقونو ثبتولو لپاره یو دفتر جوړ کړی و چې «دفتر شیخ مالي» بلل کېده. ویل کېږي چې په دې دفتر کې د یوسفزیو د قبیلو ونډې او د ځمکو د وېش اصول ثبت شوي وو. د دې دفتر کومه بشپړه نسخه تر اوسه نه ده موندل شوې، خو ګڼ تاریخي آثار یې یادونه کوي.

تاریخي اهمیت

شیخ مالي د پښتني ټولنې د تنظیم له مهمو شخصیتونو څخه ګڼل کېږي. د هغه د وېش نظام د څو پېړیو لپاره د سوات، بونیر او یوسفزیو ترمنځ د ځمکو د ملکیت بنسټ جوړ کړ. ځینې تاریخپوهان دا نظام د قبایلي عدالت او د سرچینو د برابر وېش یوه بېلګه بولي.

میراث

د شیخ مالي نوم اوس هم د پښتنو په تاریخي روایتونو کې ژوندی دی. د «وېش» نظام او «دفتر شیخ مالي» د یوسفزیو د تاریخ مهمې برخې ګڼل کېږي او د سیمې د ټولنیز او سیاسي جوړښت په اړه د څېړنو مهمه موضوع ده.

سرچینې

Fredrik Barth, Political Leadership among Swat Pathans.
Sultan-i-Rome, Land Ownership in Swat.
Joseph Theodore Arlinghaus, The Transformation of Afghan Tribal Society.
Olaf Caroe, The Pathans.
David Edwards, Heroes of the Age.
State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan.

=