شفاهي ادبيات
شفاهي دود (انګليسي ژبه: Oral tradition) یا شفاهي ادبیات هغې پوهې، تاریخ، کلتوري ارزښتونو او هنر ته ویل کېږي چې له یو نسل څخه بل نسل ته یوازې د خولې د خبرو، کیسو، شعرونو او متلونو له لارې لېږدول کېږي. دا د بشري تمدن تر ټولو لرغونې بڼه ده چې د لیکلي خط له اختراع څخه زرګونه کلونه وړاندې یې د ټولنو هویت او تاریخ خوندي کړی و. په شفاهي دود کې حافظه (Memory) د کتابتون رول لوبوي او هره کیسه یا تاریخي پېښه په خورا دقت سره په داسې بڼه ترتیب کېږي چې اورېدونکي یې په اسانۍ یاد وساتي. په دې کې یوازې افسانې نه راځي، بلکې حقوقي قوانین، طبي پوهه، مذهبي عقیدې او د شجرو معلومات هم شامل وي چې په پخوانیو وختونو کې به د ځانګړو کسانو لکه سپین ږیرو، شاعرانو او کیسه ویونکو لخوا ساتل کېدل.
په ټولنپوهنه او بشري علوم کې، شفاهي دود د یوې ټولنې د "ژوندي روح" په توګه پېژندل کېږي. د نړۍ ډېر مشهور لیکلي اثار، لکه د هومر حماسې یا د فردوسي ځینې کیسې، په اصل کې له شفاهي روایتونو څخه سرچینه اخلي. د شفاهي دود یوه ځانګړتیا دا ده چې دا متحرک وي؛ یعنې کله چې یو روایت له یو نسل څخه بل ته لېږدول کېږي، هغه د وخت او چاپیریال له غوښتنو سره سم نوي رنګونه اخلي، مګر خپل اصلي پیغام ساتي. په ساپوهنه کې دا ثابته شوې ده چې شفاهي روایتونه د انسان په مغز او احساساتو ژوره اغېزه کوي، ځکه چې دا د مخامخ اړیکې، غږ او حرکت سره مل وي، چې دا کار د ټولنیز یووالي او د کلتوري وراثت په پیاوړتیا کې مرسته کوي.
په افغانستان او په ځانګړي ډول د پښتنو په کلتور کې شفاهي دود خورا بډای دی. پښتو لنډۍ، متلونه، کاکړۍ غاړې او شفاهي کیسې د دې دود ژوندي مثالونه دي. دا ادبیات د پښتنو د تاریخ، اخلاق او ټولنیز ژوند هنداره ده چې د لیکلو د امکاناتو په نشتوالي کې یې هم خپل کلتور ژوندی ساتلی دی. په مقایسوي ادبیات کې، د پښتو شفاهي خزانې له نورو نړیوالو کلتورونو سره پرتله کول موږ ته دا راښيي چې بشري عواطف لکه مینه، مېړانه او د حق غوښتنه په ټولو انسانانو کې مشترک دي. نن ورځ که څه هم ډېری دا روایتونه په کتابونو کې ثبت شوي، مګر بیا هم په کلیو او بانډو کې د سپین ږیرو او سپین ږیرو په سینو کې د پوهې دغه شفاهي سیند لا هم بهېږي.
په پای کې، شفاهي دود یوازې د تېر وخت کیسه نه ده، بلکې دا زموږ د تمدن ریښې دي. په اوسني عصري دور کې چې ټیکنالوژي هر څه په ډیجیټل بڼه اړولي، د شفاهي دودونو ساتل خورا اړین دي ترڅو زموږ کلتوري اصالت له منځه لاړ نشي. دا دودونه موږ ته یادونه کوي چې د علم او پوهې لېږد یوازې په کاغذ او سکرین پورې محدود نه دی، بلکې د زړونو او سینو ترمنځ اړیکه د پوهې تر ټولو پیاوړې لاره ده. د شفاهي ادبیاتو مطالعه موږ ته د خپلو پلرونو د حکمت او بصیرت په اړه ژور معلومات راکوي او موږ سره مرسته کوي چې د خپل راتلونکي لپاره له تېر تاریخ څخه ګټوره ګټه پورته کړو.
د شفاهي دود مهمې برخې
[سمول]- اساطیر او افسانې: د کائناتو د پیدایښت او د تېرو اتلانو په اړه کیسې.
- ولسي شاعري: لکه لنډۍ او کاکړۍ غاړې چې د خلکو احساسات بیانوي.
- متلونه: هغه لنډې او حکمت لرونکې جملې چې د ژوند تجربې پکې نغښتې وي.
- تاریخي روایتونه: د جګړو، کډوالۍ او د قومونو د شجرو په اړه یادښتونه.