ریالیزم
په پښتو ادبیاتو کې ریالیزم او د هغې فلسفي ریښې
[سمول]ریالیزم (Realism) یا واقعیت پالنه په پښتو ادبیاتو کې هغه ادبي او فکري جریان دی چې د ټولنې حقایق، ستونزې او انساني ژوند لکه څنګه چې دی، په بې پرې او رښتیني ډول انځوروي. دا مکتب په پښتو کې د شلمې پېړۍ له پیل سره سم، د کلاسیکو داستانونو (رومانتېزم او افسانو) پر ځای د یوې نوې علمي او ټولنیزې وسیلې په توګه راڅرګند شو.
د پښتو ریالیزم تاریخي او ټولنیز شالید
[سمول]د پښتو ریالیزم بنسټونه د محمود طرزي له اصلاحي افکارو او د سراج الاخبار له خپرېدو سره تړلي دي. کله چې پښتنو لیکوالانو د نړۍ له نثري ځېلونو سره اشنایي پیدا کړه، نو هغوی وپېژندله چې ادبیات باید یوازې د "خوند" لپاره نه، بلکې د "بدلون" لپاره وي. په دې پړاو کې نثر له پېچلو صنعتونو راووت او د ولس په ژبه نږدې شو. نړيوالې سرچینې لکه برېټانيکا پوهنغونډ دا بدلون د پښتو ادبیاتو "عصريتوب" (Modernity) بولي.
په پښتو نثري ځېلونو کې د ریالیزم څرګندې نښې
[سمول]ریالیزم په پښتو نثر کې لاندې بنسټیز بدلونونه رامنځته کړل:
۱. ټولنیز ریالیزم (Social Realism)
[سمول]دا ځېل د پښتني ټولنې طبقاتي تضادونه، د ښځو حقونه، بېوزلي او د دودونو استبداد په نښه کوي. د ګل پاچا الفت نثري ټوټې او د قیام الدین خادم علمي مقالې د دې ډول غوره بېلګې دي. هغوی په خپلو لیکنو کې د ټولنې جراحي وکړه او حقایق یې پرته له مبالغې وړاندې کړل.
۲. رواني ریالیزم (Psychological Realism)
[سمول]په دې ځېل کې لیکوال د کرکټرونو د ننه نړۍ او رواني کشمکشونه سپړي. په پښتو لنډه کیسه کې د سید راحت زاخېلي له وخته پیل او په معاصر پېر کې د پښتو نویو کیسه لیکوالانو په اثارو کې دا لیدلوری خورا ژور شوی دی، چې د فرانسوي لیکوال بالزاک له مېتودونو سره همغږي لري.
۳. انتقادي ریالیزم (Critical Realism)
[سمول]دا ځېل نه یوازې واقعیت بیانوي، بلکې پر هغه نیوکه هم کوي. پښتو ادبي نقد د همدې مکتب په رڼا کې وده وکړه، چې د اثر هنري او ټولنیز ارزښت د واقعیتونو په تله کې تلي.
د پښتو ریالیزم نړيوال مقام او ارزښت
[سمول]پښتو ریالیزم د نړيوالو سرچینو لکه د پاریس د INALCO انسټیټیوټ د څېړنو له مخې، ځکه د پاملرنې وړ دی چې دې مکتب وکولای شول د پښتنو "رزمي او قبایلي کلتور" له "مډرن شعور" سره یو ځای کړي. دا د پښتو ژبې د فکري خپلواکۍ ثبوت دی چې د نړۍ له لویو مکتبونو څخه یې الهام اخیستی خو خپل اصالت یې پکې منحل کړی نه دی.
معتبرې سرچینې او علمي لېنکونه
[سمول]- کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو ادبیاتو څانګه[مړه لينکونه].
- د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو ژبې او ادبیاتو څېړنیزې مجلې[مړه لينکونه].
- Encyclopaedia Britannica, Pashto Literature and Realism.
- زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې"، دانش خپرندویه ټولنه.
- پوهاند صدیق الله ریښتین، "د پښتو ادب تاریخ او سبکونه".