د ځمکې د موادو طبیعي دوران (بيوجیوکیمیاوي دورې)
د ځمکې د ژوند بنسټ د هغو طبیعي دورانونو په توازن ولاړ دی چې پکې مهم عناصر لکه کاربن، اکسیجن، نایتروجن، فاسفورس، سلفر او اوبه په دوامدار ډول د طبیعت مختلفو برخو ترمنځ ګرځي. دغه دورانونه د اکوسیستمونو د بقا، د انرژۍ د بهیر، د حجراتو د جوړښت، د اقلیم د ثبات او د ژوند د تداوم لپاره حیاتي ارزښت لري. په دې مقاله کې د یادو ټولو دورانونو پراخه او علمي تشریح وړاندې کېږي.
۱. د کاربن دوران
[سمول]عمومي پېژندنه
[سمول]کاربن هغه عنصر دی چې ټول عضوي ژوند پرې ولاړ دی. د انسان، حیوان، بوټو، مایکروبونو او ټولو عضوي مالیکولونو لکه کاربوهایډریټونو، پروتینونو، لپیدونو، شحمیاتو او DNA/ RNA اساسي برخه جوړوي. کاربن هم په فضا کې، هم په سمندرونو، هم په خاوره، هم په ډبرو او هم په ژوندي موجوداتو کې موجود وي.
د کاربن دوران تفصيلي پړاوونه
[سمول]۱. فوتوسنتز (د لمر انرژي کارول)
[سمول]بوټي، الجۍ او ځینې باکتریاوې د لمر انرژي په مرسته د کاربن ډایاکسایډ (CO₂) څخه عضوي مواد جوړوي.
- د هوا څخه CO₂ جذبېږي
- د لمر انرژي شکرونو ته بدلېږي
- اکسیجن د فرعي محصول په توګه فضا ته خوشې کېږي
فوتوسنتز د کاربن دوران تر ټولو مهم پړاو دی چې د ژوند لپاره د انرژۍ سرچینه برابروي.
۲. تنفس
[سمول]ټول ژوندي موجودات کاربن لرونکي مادې د انرژۍ لپاره سوځوي، چې په پای کې CO₂ بېرته فضا ته خوشې کېږي.
- د انساني تنفس
- د حیواناتو تنفس
- د بوټو تنفس (په شپه کې ډېر وي)
۳. تجزیه
[سمول]مایکروبونه، د خاورې باکتریاوې او فنجي د مړو نباتاتو او حیواناتو پاتې شوني تجزیه کوي.
- کاربن له عضوي موادو څخه غیر عضوي بڼې ته بدلېږي
- CO₂ فضا ته راستنیږي
- ځینې کاربن مرکبات د کلونو لپاره په خاوره کې ساتل کېږي
۴. د فوسیل سونګونو جوړېدل
[سمول]کله چې عضوي مواد د خاورو لاندې په میلیونونو کلونو پټ پاتې شي، په نفت، ډبرو سکرو او طبیعي ګازو بدلېږي.
۵. انساني اغېزې
[سمول]- د فوسیل سونګونو زیات سوځول
- صنعتي ککړتیا
- د ځنګلونو پرېکول
- د ځمکې د کارونې بدلون
دغه ټول فعالیتونه د CO₂ کچه بې ساري لوړه کړي چې اقلیمي بدلون یې راوستی.
۲. د اکسیجن دوران
[سمول]پیژندنه
[سمول]اکسیجن د ژوند د تنفس، د عضوي موادو د سوځېدو او د حجرې دننه د انرژۍ د تولید لپاره اړین دی. د ځمکې د اتموسفیر شاوخوا ۲۱٪ اکسیجن دی.
د اکسیجن دوران پړاوونه
[سمول]۱. فوتوسنتز
[سمول]بوټي او الجۍ اکسیجن تولیدوي چې د ژوند تر ټولو ستره منبع ده. په سمندرونو کې شاوخوا ۷۰٪ اکسیجن د الجیو لخوا تولیدېږي.
۲. تنفس
[سمول]ژوي اکسیجن مصرفوي او CO₂ بېرته چاپېریال ته ورکوي.
۳. سوځېدنه
[سمول]هر ډول سوځېدنه (لرګي، سونګ، فلز او نور) اکسیجن مصرفوي او CO₂ جوړوي.
۴. د اوزون طبقه
[سمول]یو شمېر اکسیجن مالیکولونه O₂ د لمر وړانګو په اغېز O₃ ته بدلېږي، چې د ځمکې د ژوند د ساتنې لپاره د زیانمنو UV وړانګو مخه نیسي.
۳. د نایتروجن دوران
[سمول]عمومي پېژندنه
[سمول]نایتروجن د هوا ۷۸٪ جوړوي، خو د N₂ په بڼه ژوندي موجودات نشي کولی دا مستقیم استفاده کړي. نایتروجن د پروتینونو، DNA، RNA او امینو اسیدونو اصلي څانګه ده.
د نایتروجن دوران تفصيلي پړاوونه =
[سمول]۱. د نایتروجن تثبیت
[سمول]یوازې ځینې باکتریاوې او د پټکي لرونکي نباتات (لکه بین، مټر، لوبیا) کولی شي N₂ په امونیا بدل کړي. دا پروسه د ژوند لپاره حیاتي ده.
۲. نایتریفیکیشن (بدلون)
[سمول]دوې ډلې باکتریاوې امونیا لومړی نایټرایټ (NO₂) او وروسته نایټریټ (NO₃) ته بدلوي.
۳. جذب
[سمول]بوټي نایټریټونه د خاورې څخه جذبوې او د پروتینونو په جوړولو کې یې کاروي.
۴. امونيفیکیشن
[سمول]مایکروبونه د بوټو او حیواناتو پاتې شوني امونیا ته بدلوي.
۵. ډینایټریفیکیشن
[سمول]ځینې باکتریاوې نایټریټونه بېرته N₂ ته بدلوي چې له لارې یې دوران بشپړېږي.
۶. د انسان اغېزې
[سمول]- د سرې زیات استعمال
- د فابریکو ککړتیا
- د اوبو د ککړتیا سبب کېدل
- د نایتروجن اکسایدونو زیات تولید (NOx)
۴. د فاسفورس دوران
[سمول]عمومي پېژندنه
[سمول]فاسفورس په هوا کې نه ګرځي ځکه چې ګازي بڼه نه لري. دا یوازې د خاورې، ډبرو، اوبو او ژوندي موجوداتو ترمنځ ګرځي. فاسفورس د DNA، RNA، ATP او د هډوکو د جوړښت اساسي عنصر دی.
پړاوونه
[سمول]۱. د تیږو تجزیه
[سمول]فاسفاتي تیږې د باران، تودوخې او یخنې له امله ورو ورو تجزیه کېږي او فاسفورس د خاورې برخه ګرځي.
۲. د بوټو جذب
[سمول]بوټي فاسفورس د خاورې له مالیکولونو څخه اخلي.
۳. د خوړو ځنځیر
[سمول]حیوانات فاسفورس د نباتاتو په خوړلو ترلاسه کوي.
۴. تجزیه
[سمول]مایکروبه د حیواناتو او نباتاتو فضله مواد تجزیه کوي او فاسفورس بېرته خاوره ته ګرځوي.
۵. د اوبو لېږد
[سمول]فاسفورس د سیلابونو او باران په وسیله سیندونو او په پای کې سمندرونو ته ځي.
۶. د انسان اغېزې
[سمول]- د فاسفاتي سرو ډېر استعمال
- د صابونونو او ککړو اوبو ترسیل
- د اوبو د ګلونه کېدو (Algal Bloom) لامل ګرځي
۵. د سلفر دوران
[سمول]عمومي پېژندنه
[سمول]سلفر د پروتینونو او امینو اسیدونو یوه مهمه برخه ده. د ځمکې په کُره کې دا هم په خاورې، هم په اوبو، هم په هوا او هم په ژوندي موجوداتو کې شتون لري.
پړاوونه =
[سمول]۱. طبیعي سرچینې
[سمول]- اورغورې
- د تیږو تجزیه
- د ځمکې دنني کیمیاوي بدلونونه
۲. د بوټو جذب
[سمول]بوټي سلفيټونه (SO₄) د خاورې څخه جذبوي.
۳. د خوړو ځنځیر
[سمول]سلفر ژوو ته د نباتاتو له لارې انتقالېږي.
۴. تجزیه
[سمول]باکتري او فنجي عضوي سلفر تجزیه کوي او بیرته غیر عضوي سلفيټونو ته یې بدلوي.
۵. د انسان اغېزې
[سمول]د فابریکو SO₂ د اسیدي باران اصلي لامل دی، چې خاورې، اوبو، بوټو او حیواناتو ته زیان رسوي.
۶. د اوبو دوران
[سمول]عمومي پېژندنه
[سمول]اوبه د ژوند بنسټ تشکل کوي او د ځمکې په ټول سیستم کې د ډېر لوی دوران تر سیوري لاندې ګرځي.
د اوبو دوران تفصیلي پړاوونه =
[سمول]۱. تبخیر
[سمول]د بحر، جهیلونو، سیندونو او ځمکو اوبه د لمر په تودوخه بخار کېږي.
۲. تعرق
[سمول]بوټي له خپلو پاڼو اوبه هسک ته خوشې کوي.
۳. کنډنسېشن
[سمول]د بخار شوې اوبه په لوړ فضا کې سړېږي او وريځي جوړوي.
۴. ورښت
[سمول]اوبه د باران، واورې او ژړا په بڼه ځمکې ته راکوزېږي.
۵. سطحي بهېدنه
[سمول]اوبه د سیندونو، دښتو او چینو له لارې بیرته سمندر ته بهېږي.
۶. د خاورې نفوذ
[سمول]یوه برخه اوبه د خاورې ژورو طبقو ته ځي او د ځمکې لاندې اوبو برخه ګرځي.
۷. د ژوندي موجوداتو رول
[سمول]- حیوانات اوبه څښي
- بوټي اوبه جذبوي
- اوبه د بدن د ټولو غبرګونونو د روان ساتلو لامل دي
پایله
[سمول]د ژوند ټول نظام د دغو طبیعي دورانونو په نازک توازن ولاړ دی. د انسان بېاحتیاطه فعالیتونه لکه د ځنګلونو له منځه وړل، صنعتي ککړتیا، د سونګونو سوځول او د سرو ډېر استعمال دغه دورانونه ګډوډوي. که توازن خراب شي، د اقلیم بدلون، د ایکوسیستمونو تخریب، د اوبو کموالی، د خاورې زرغونتیا له منځه تلل او د ژوند کیفیت خرابېدل رامنځته کېږي. د دې لپاره د طبیعت ساتنه، د سرچینو معقول استعمال او علمي پوهاوی اړین دي.
سرچينې
[سمول]- د چاپېریال پوهنې نړیوال معیار کتابونه
- د پوهنتونونو د بیولوژۍ او اکولوژۍ درسي سرچینې
- د نړیوالو څېړنیزو بنسټونو راپورونه