د پلاسي جګړه
د پلاسي جگړه د بنگال د نواب سراج الدوله او د هغې د فرانسوي متحدانو پر وړاندې د ختيځ هند کمپنۍ بشپړه بريا ده. دا جگړه د ۱۷۵۷ز کال د جون د مياشتې په ۳۲مه نېټه د هوگلي سيند په سيندغاړې او د کلکتې له شمال او د مرشداباد له سوېل څخه ۱۵۰ کيلومتره وړاندې د هغه وخت د بنگال د ايالت پلازمېنه کې پېښه شوه، چې د انگرېزانو له لوري رابرت کلايو او د بنگال له طرفه ميرجعفر چې يو نااهله مشر و، تر واک لاندې وه چې دې جگړه کې نواب سراج الدوله د ميرجعفر د دسيسو له کبله ماتې وخوړه او په پايله کې ټول بنگال او نورې ډېرې سيمې د ختيځ هند کمپنۍ ته په لاس ورغلې.
| د پلاسي جگړه | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| برخه دد اووه کلنې جگړې برخه | |||||||||
 ۱۷۵۷ز کې د پلاسي جگړې نه وروسته له لارډ کلايو سره د ميرجعفر ليدنه فرانسيس هايمن، شاوخوا 1762 | |||||||||
| |||||||||
| جنگيالي | |||||||||
 لويه برېتانيا
 بنگال تښتېدلي |
بنګال صوبه فرانسي پاچاهي | ||||||||
| قومندانان او مشران | |||||||||
| |||||||||
| ځواک | |||||||||
 ختيځ هند کمپنۍ:
۳۱۰۰ سړي |
بنگال: فرانسه:ټولټال: نږدې ۵۰۰۰۰ سړي له ۴۰-۵۰ زيات کسان (د توپچيانو په گډون) | ||||||||
| مړينې او زيانونه | |||||||||
| ۵۰۰ مړه او ټپيان | ||||||||
دا بریا د رابرټ کلائیو په مشرۍ وه، د میر جعفر علي خان د تښتېدو له لارې ترلاسه شوه، چې د سراج الدوله د کارمندانو مشر و. دې جګړې شرکت سره د بنګال کنټرول ترلاسه کولو کې مرسته وکړه. د راتلونکو سلو کلونو په اوږدو کې، دوی د هند ټوله نیمه وچه، همدارنګه میانمار کنټرول کړ.
دا جګړه د هوګلي سیند په غاړه د پلاسي (انګلیسي: Plassey ) په سیمه کې وشوه، چې د کلکتې شمال ته شاوخوا ۱۵۰ کیلومتره (۹۳ میله) او د مرشد آباد جنوب ته موقعیت لري، بیا د بنګال په پلازمېنه (اوس مهال د لویدیځ بنګال په نادیه ولسوالۍ کې) کې وه. جګړه ماران نواب سراج الدوله ، د بنګال وروستي خپلواک نوابان او د برتانوي ختیځ هند شرکت وو. سراج الدوله تیر کال د بنګال نواب شو او انګریزانو ته یې امر وکړ چې د خپلو کلاګانو پراختیا ودروي. رابرټ د نواب د کارمندانو مشر میر جعفر ته رشوت ورکړ او ژمنه یې ورسره وکړه چې هغه به د بنګال نواب کړي. رابرټ په ۱۷۵۷ کال کې په پلاسي کې سراج الدوله ته ماتې ورکړه او د کلکتې کنټرول یې ترلاسه کړ. [۳]
د جګړې څخه مخکې، سراج الدوله نواب د برتانويانو تر ولکې لاندې کلکتې باندي برید وکړ او د تورې سوري قتل عام یې وکړ. برتانویانو د ډګروال رابرټ کلائیو او اډمیرل چارلس واټسن په مشرۍ له مدراس څخه بنګال ته ځواکونه واستول او کلکته یې بیرته ونیوله. بیا کلائیو په چندانګر کې د فرانسې کلا ونیوله. [۴] د سراج الدوله او برتانویانو ترمنځ تاوتریخوالی او بې باوري د پلاسي په جګړه کې پای ته ورسېده. د اوه کلنې جګړې (۱۷۵۶-۱۷۶۳) په جریان کې، چې د دوی د اروپایی سیالي منعکس کوي، د فرانسې ختیځ هند شرکت [۵] د برتانویانو په وړاندې د جګړې لپاره یوه کوچنۍ ډله واستوله. د سراج الدوله ځواکونو د ګڼ شمیر څخه ګټه اخیستی و او په پلاسي کې ځای پر ځای شوي وو. برتانویانو، چې د دښمن د ګڼ شمیر په اړه اندیښمن وو، د سراج الدوله د پوځ قوماندان، میر جعفر، او همدارنګه د یار لطف خان، جګت سیټ (مهتاب چند او سوروپ چند)، اومی چند او رائے درلاب سره سازش وکړ. میر جعفر، ری دربلاب او یار لطف خان خپل ځواکونه د جګړې ډګر ته نږدې راټول کړل خو په حقیقت کې یې د جګړې سره د یوځای کیدو لپاره حرکت ونه کړ. د سراج الدوله د ۵۰،۰۰۰ سرتیرو لښکر، چې ۴۰ توپونه او ۱۰ جنګي فیلان یې درلودل، د ډګروال رابرټ کلائیو د ۳،۰۰۰ سرتیرو لښکر لخوا مات شو، چې سراج الدوله د جګړې له ډګر څخه وتښتید او دسیسه جوړونکو په کې برخه وانخیسته. جګړه له ۱۱ ساعتونو وروسته پای ته ورسیده.
دا جګړه د هند په برصغیر کې د استعماري ځواکونو د کنټرول لپاره یوه مهمه جګړه ګڼل کیږي. برتانویانو اوس په نواب میر جعفر باندې د پام وړ نفوذ درلود او په دې توګه یې د سوداګرۍ څخه د عایداتو سربیره د پخوانیو زیانونو لپاره د پام وړ امتیازات ترلاسه کړل. برتانویانو دا عاید د خپل نظامي ځواک د پراختیا او د نورو اروپایي استعماري ځواکونو لکه هالنډیانو او فرانسویانو د سویلي آسیا څخه د وتلو لپاره وکارول، په دې توګه د برتانوي امپراتورۍ کې پراختیا راغله.
شاليد
[سمول]تر اتلسمې پیړۍ پورې، د برتانوي ختیځ هند شرکت او د هغه د هالنډي او پرتګالي سیالانو ترمنځ سیالي په بشپړه توګه پای ته رسیدلې وه. فرانسویانو د لوئس څلورم په مشرۍ د فرانسې ختیځ هند شرکت هم تاسیس کړ، چې په هند کې یې دوه مهم سټیشنونه درلودل - په بنګال کې چندانګر او په کارناټیک ساحل کې پونډیچري، چې دواړه د پونډیچري پریزیډنسی لخوا اداره کیدل. فرانسویان د هند سوداګرۍ ته وروستي نوي راغلي وو، مګر دوی په چټکۍ سره په هند کې ځانونه تاسیس کړل او د برتانویانو څخه د کنټرول ترلاسه کولو لپاره چمتو وو. [۶] [۷]
د اتریشي جانشینۍ جګړه (۱۷۴۰–۱۷۴۸) د دې پیل و چې برېتانیا او فرانسه ترمنځ د واک لپاره سیالي زیاته شوه، او په هند نیمه وچه کې د پوځې برلاسۍ او سیاسي لاسوهنې پیل هم همدلته وشو.په ۱۷۴۶ کال د سپتمبر په میاشت کې، ماهي دي لا بوردونې د سمندري بېړیو له یوې ډلې سره مدراس (اوسنی چنای) ته ورسېد او دا ساحلي ښار یې کلابند کړ. د ښار دفاع کمزورې وه، او ساتونکو یوازې درې ورځې د توپونو پر بمبارۍ مقاومت وکړ، وروسته یې تسلیم شول.د تسلیمېدو له تړون سره سم، دا پرېکړه شوې وه چې برېتانوي ختیځ هند شرکت به د پیسو په بدل کې مدراس بېرته ترلاسه کړي. خو د فرانسوي ختیځ هند شرکت والي، جوزیف فرانسوا دوپلېکس، دا خبره ونه منله. کله چې بوردونې له هند څخه ولاړ، نو دوپلېکس دا تړون مات کړ.وروسته د کارناتیک نواب، انورالدین خان، مداخله وکړه او د انګلیسانو ملاتړ یې وکړ. ګډو ځواکونو د مدراس د بېرته نیولو هڅه وکړه، خو سره له دې چې شمېر یې ډېر و، فرانسویانو هغوی په اسانۍ مات کړل.د مدراس د له لاسه ورکولو د غچ اخیستلو لپاره، انګلیسانو د مېجر لارنس او اډمیرال بوسکاوین په مشرۍ پونډیچري کلابند کړ، خو له ۳۱ ورځو وروسته یې کلابندي پای ته ورسوله.په پای کې، د اکس-لا-شاپیل د تړون (۱۷۴۸) له مخې، دوپلېکس اړ شو چې مدراس بېرته انګلیسانو ته وسپاري، او په بدل کې یې لوېسبورګ او د کېپ برېتون ټاپو په شمالي امریکا کې ترلاسه کړل. [۶] [۷]
د برتانوي ختیځ هند شرکت په هند کې د خپلو دریو اصلي سټیشنونو له لارې قوي شتون درلود: په مدراس کې فورټ سینټ جورج، په کلکته کې فورټ ویلیم، او په لویدیځ هند کې د بمبي فورټ.
دا ځایونه خپلواک صدارتي ادارې وې چې د ولسمشر او شورا لخوا اداره کېدې، چې په انګلستان کې د مدیره پلاوي لخوا ټاکل کېدې. برتانویانو د مختلفو شهزادګانو او مرستیالانو سره د اتحاد پالیسي تعقیبوله، او ژمنه یې کوله چې دوی ته به د غاصبینو او یاغیانو څخه ساتنه ورکوي. مرستیالانو معمولا د دې خوندیتوب په بدل کې دوی ته امتیازات ورکول.
د اکس-لا-شاپیل تړون مستقیمه جګړه د دواړو ځواکونو ترمنځ بنده کړه، خو ډېر ژر دواړه لوري بیا په غیر مستقیمو شخړو کې ښکېل شول، لکه دا چې د ځايي شهزاده ګانو او واکمنانو ملاتړ به یې کاوه او د هغوی په جګړو کې به یې لاس وهنه کوله.
دوپلېکس هغه سیالي غوره کړه چې د دکن په سیمه کې د نظامالملک د کورنۍ د واک پر سر روانه وه، او همدارنګه د کارناتیک ولایت د نوابۍ پر سر شخړه. انګلیسانو او فرانسویانو دواړو په دغو دوو څوکیو کې خپل خپل کسان ودرول.په دواړو حالاتو کې، د دوپلېکس ملاتړ کوونکو کسانو د چل ول (سازشونو) او وژنو له لارې واک ترلاسه کړ.د ۱۷۵۱ کال په منځ کې، د فرانسویانو ملاتړ کوونکي د نوابۍ لپاره، چندا صاحب، د برېتانوي ملاتړ لرونکي وروستۍ کلا چې په تریوچراپالي (تریچناپلي) کې وه، کلابنده کړه. هلته د انګلیسانو ملاتړی (محمد علي) له خپلو ځواکونو سره ټینګ شوی و.چندا صاحب ته د فرانسویانو یوه پوځي ډله هم مرسته کوله، چې مشري یې چارلس مارکيز دي بوسي کوله.. [۶] [۷]
د ۱۷۵۱ کال د سپتمبر په لومړۍ نیټه، ۲۸۰ اروپایانو او ۳۰۰ سپاهیانو د ډګرمن رابرټ کلائیو په قومانده د کارناټیک پلازمینه ارکوټ باندي برید وکړ او ویې نیوله، خو ویې موندله چې ګارډین تیره شپه تښتیدلی دی. فرانسویانو هیله درلوده چې دا به چندا صاحب وهڅوي چې خپل ځینې ځواکونه د برتانویانو څخه د ښار بیرته نیولو لپاره واستوي. چندا صاحب د رضا صاحب په مشرۍ د ۴۰۰۰ هنديانو یو ځواک د ۱۵۰ فرانسويانو سره یوځای واستاوه. دوی کلا محاصره کړه او څو اونۍ وروسته یې په څو ځایونو کې دیوالونه مات کړل. کلائیو د مراري راو، د مراټي مشر ته پیغام واستاوه چې د والاجا ملاتړ یې ترلاسه کړی و او په میسوري هایټس کې ځای پر ځای شوی و. د مراټيانو د ناڅاپي برید په اړه د خبریدو سره، رضا صاحب کلائیو ته یو لیک واستاوه چې د تسلیمۍ لپاره یې د ډیرو پیسو وړاندیز وکړ، مګر دا وړاندیز رد شو. د نومبر په ۲۴مه سهار، رضا صاحب په کلا باندې د وروستي برید هڅه وکړه، مګر د هغه هڅه هغه وخت ناکامه شوه کله چې د هغه جنګي فیلان د برتانویانو د ډزو له امله وتښتېدل. دوی څو ځله هڅه وکړه چې د دې درز له لارې کلا ته ننوځي، خو د دوی هڅې ناکامې شوې. په بله ورځ محاصره پورته شوه، او د رضا صاحب ځواکونه خپلې وسلې، مهمات او اکمالات پریښودل او له سیمې وتښتېدل. په ارکوټ ، کانچي پورم او تیروچیربالي کې د دوی له بریالیتوبونو وروسته، انګریزانو کارناټیک خوندي کړ، او والاجا د نوي فرانسوي والي، چارلس ګوډیو سره د تړون په موافقه کولو سره د نواب تخت ته ورسید. [۷] [۶]
انځورتون
[سمول]
سرچينې
[سمول]- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ "Battle of Plassey". Britannica. ترلاسهکېدو نېټه 25 May 2025.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ Islam 2020، م. 2.
- ↑ Robins, Nick. "This Imperious Company — The East India Company and the Modern Multinational — Nick Robins — Gresham College Lectures". Gresham College Lectures. Gresham College. خوندي شوی له the original on 9 مايو 2019. ترلاسهکېدو نېټه 19 June 2015.
{{cite web}}: د سياس۱ تېروتنې: نېټې (link) - ↑ Naravane 2014.
- ↑ Campbell او Watts 1760.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ Harrington 1994.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ Stanhope 1853.