د شیخ سعید پاڅون

د شېخ سعید پاڅون
په ترکیه کې د کردانو د پاڅونونو برخه
	د پاڅون د سیمو تاریخي نقشه (۱۹۲۵)
نېټه	۸ فبروري – مارچ ۱۹۲۵
ځای	ایلازیګ، بینګول، دیاربکر او ماردین سیمې
پایله	د ترکیې پریکنده بریا، د پاڅون ځپل
ښکېلې غاړې
د کردانو ملت (سني زازاګان او کردان)	ترکیه
قوماندانان او مشران
شېخ سعید پیران	مصطفی کمال اتاترک کاظم ایمان (درېیم لښکر) مرسل باکو (اووم لښکر) ناسي ډینیز (پنځم لښکر)
ځواکونه
۱۵,۰۰۰ کسان	۲۵,۰۰۰ تر ۵۲,۰۰۰ سرتېري
مرګ ژوبله او زیانونه
	۱۵,۰۰۰ – ۲۰,۰۰۰ یا ۴۰,۰۰۰ – ۲۵۰,۰۰۰ وژل شوي غیرنظامیان

د شیخ سعید پلوي پیران پاڅون په ۱۹۲۵ کال کې د کردانو لخوا د ترکیې په کردستان کې د خپلو ملي حقونو د ساتنې لپاره پاڅون و، کوم چې د اتاترک لخوا رد شوي وو. شیخ سعید پیران د اتاترک په وړاندې د کردانو د لوی پاڅون مشر و، چې د کردانو په تاریخ کې د شیخ سعید پاڅون په نوم پیژندل کیږي. د دې پاڅون مرکز د کردانو ډیری سیمې وې، پشمول د ترکیې په کردستان کې دیار باقر ، درسیم ، مردین او نور.

د بغاوت شالید

د ترکیې جمهوریت په لومړیو کلونو کې د کردانو ضد یو قوي سیاست موجود و. مصطفی کمال پاشا د ۱۹۲۳ کال د جنوري په ۱۴مه په ایسکیشهیر کې دوه مهمې مسلې مطرح کړې، د موصل ولایت او د کردانو پوښتنه. اتاترک وویل چې برتانویان غواړي هلته (په اوسني شمالي عراق کې) یو کرد دولت جوړ کړي. که دوی دا کار وکړي، نو دا مفکوره به زموږ د پولو دننه کردانو ته خپره شي. د دې د مخنیوي لپاره، موږ باید سویلي پولې ته ورسیږو. د سور تړون د کردانو لپاره حقونه برابر کړي وو، او د برتانیا لومړي وزیر لویډ جورج د ۱۹۲۰ کال د می په ۱۹مه د سان ریمو په کنفرانس کې ویلي وو چې کردان د عثمانیانو وروسته د یو لوی دولت پرته ژوندي نشي پاتې کیدی. د سیمې په اړه د برتانیا د پالیسۍ په اړه، اتاترک وویل چې د ټولو خواوو او د ترکي دولت لخوا د کردستان منل باید ومنل شي. خو څه موده وروسته، ترکانو د برتانوي حکومت قانع کړ چې که کردستان جوړ شي، نو د موصل ولایت او نورو ځایونو کې چې کردان پکې ژوند کوي، د برتانوي ګټو خوندي کول ستونزمن وي. د ترکیې حکومت د لوزان په کنفرانس کې د برتانویانو سره دوه اړخیزې خبرې اترې وکړې ترڅو د کردستان او موصل د کردستان ولایت د جوړولو په اړه شخړه حل کړي. دوی د کردستان دولت د نه جوړولو په اړه موافقه وکړه، مګر د موصل ولایت په اړه خبرې اترې کومې پایلې ته ونه رسیدې. پریکړه وشوه چې دا موضوع د ملتونو ټولنې ته راجع شي. په هرصورت، د اګست په 6، 1924 کې، د ملتونو ټولنې د بریتانیا په ګټه رایه ورکړه، او برتانویانو د موصل ولایت قضیه وګټله. په 1923 کې، د لوزان په تړون کې د کردانو حقونه له منځه یوړل شول. په نا امیدۍ کې، کردانو په 1925 کې د شیخ سعید پیران په مشرۍ په ټولیزه وسله واله مبارزه پیل کړه.

د ټول هیواد پاڅون پیل

هغه اصلي پاڅون چې په ترکیه کې د کردانو په تاریخ کې د یاد وړ دی د ترکیې د کردستان په سیمه کې د ۱۹۲۵ کال پاڅون دی چې مشري یې شیخ سعید کوله، ددي سره ږد کرد هویت ټول عامه څرګندونې غیرقانوني شوې، چې په پایله کې یې کردان د نورو بغاوتونو لپاره چمتو کړل. د شیخ سعید پاڅون د ۱۹۲۵ کال په فبروري کې پیل شو. د شاوخوا ۱۵۰۰۰ جنګیالیو څخه چې د ۵۲۰۰۰ ترکي سرتیرو په وړاندې یې په پاڅون کې برخه اخیستې وه، ټولو اصلي کرد قبیلو برخه اخیستې وې. پاڅون د زازه په سیمه کې پیل شو او د کردستان ډیری ولایتونه یې پوښلي وو، لکه دیاربکر او مردین. د شیخ سعید پاڅون په ترکیه کې د کردانو د قومي غورځنګ لومړی پراخ پاڅون و. د پاڅون اصلي تنظیم کوونکی د آزادۍ ټولنې خپلواک کردستان ټولنه وه. د آزادۍ هدف دا و چې کردان د ترکي ظلمونو څخه آزاد کړي او په دې توګه د دوی د هیواد لپاره لویه آزادي او پرمختګ ترلاسه کړي. د ۱۹۲۵ کال د مارچ په میاشت کې پاڅون تقریبا پای ته رسیدلی و، او د جون په ۲۹مه نیټه د شیخ سعید او د پاڅون نور مشران اعدام شول. د ۱۹۲۷ کال په مني کې، شیخ عبدالرحمن (د شیخ سعید ورور) په پالو او مالاتیا کې د ترکي ځواکونو په مرکزونو باندې یو لړ بریدونه پیل کړل. دوی د ایرزورم په جنوب کې لوړوالی هم ونیول. د ترکیې پوځ د یاغیانو په وړاندې د هوایي ځواک څخه کار واخیست، په ماردین کې یې پنځه الوتکې وکارولې. د ۱۹۲۷ کال په اکتوبر کې، کرد یاغیانو برید وکړ او بایزید یې ونیول. د شیخ سعید ورور هڅه وکړه چې په کردستان کې د څو پوځي اډو په برید سره د ترکیې حکومت څخه غچ واخلي.خو هیڅ دایمي لاسته راوړنه ونه موندله شوه. د ترکي ځواکونو له رسیدو وروسته دوی له سیمې څخه وشړل شول. بغاوت بالاخره مات شو. په ۱۹۲۹ کال کې، د احسان نوري پاشا بغاوت د کردانو د خاورې یوه لویه سیمه کنټرول کړه، او دا بغاوت هم د ۱۹۳۰ کال پورې د ترکي پوځ لخوا وځپل شو.

سرچینې