Jump to content

د جاپان کلتور

د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا

د جاپان کلتور د دې هېواد له تاریخ مخکې « Jōmon» پړاو څخه نيولې، بيا تر نوي اوسني کلتور پورې په يوه زريزه کې د چاپان کلتور زيات توپير کړی، کوم کې چې له اسيا او نړۍ له نورو سيمو څخه اغېزمن شوی.[۱]

تاریخي ټولکتنه

[سمول]

د جاپانیانو نسب لا هم له رازونو ډک پاتې دی؛ په هر حال، دوه سيال اټکلونه شته چې هڅه کوي د جاپانيانو نسب روښانه کړي.[۲][۳]

لومړی اټکل د غبرګ جوړښت د نمونې وړانديز کوي، په کومه کې چې د جاپان وګړي له سيمه ييزو اصلي اوسېدونکي «جومو» خلکو او وروسته له ختيځې يورواسيا لويې وچې څخه راغليو خلکو اولاد دي، کوم چې د «ياويي» خلکو په نوم پېژندل کېدل. د جاپان اصلي کلتور په بنسټيز ډول له «ياويي» خلکو څخه راوتلی دی، څوک چې د ۱۰۰۰ مخزېږديز او ۳۰۰ شریک پړاو کې په جاپان کې مېشت شول. «یاويي» کلتور له سیمه ييز « Jōmon» کلتور سره ګډ او په « Honshū» ټاپو کې خپور شو. د اټکل تر مخې اوسني جاپانيان ۸۰٪ «ياويي» او ۲۰٪ له « Jōmon» جاومن نسب څخه دي.[۴][۵]

دويم اټکل د جينومي اصليت درې ګونې نمونه وړاندې کوي. دا اټکل وړانديز کوي چې اوسني جاپانيان له درې جلا جلا نسبي ډلو څخه دي چې هغه دا دي: جومو، ياويي او کوفن چې هر یو يې په ترتيب سره ۱۳٪، ۱۶٪ او ۷۱٪ جنيټیکي نسب لري. د کوفن پړاو پر مهال، ويل شوي چې له چين څخه کډوالې ډلې جاپان ته تللي او په دې ټاپو کې ځای پر ځای شوي دي، له ځانه سره يې جلا جلا کلتوري پرمختګونه او مرکزي مشرتوب راوړی. هغه کډوال چې د کوفن پړاو پر مهال جاپان ته راغلي، داسې برښي چې د چين د هان چينايانو له نسب سره يې نسب يوځای کېږي. جامون خلک ښکاريان وو؛ ياويي خلکو د وريژو کر متعارف کړ او کوفن کډوالو امپريالي دولتي جوړښت متعارف کړ.[۶][۷][۸]

له لرغونو وختونو څخه تر منځنيو پېړيو پورې جاپاني کلتور د ګڼو چينايي واکمنو کورنيو تر اغېز لاندې و، تر ډېره بريده له «ټانګ» واکمنې کورنۍ څخه راوتلی او تر کمې اندازې له اسيايي هېوادونو څخه راوتلی دی. د بېلګې په ډول، په جاپاني ژبه کې يو ليکلی متن په چينايي تورو (کانجي) کې دی، خو جاپانيان له چينايانو سره جنيټيکي اړيکه نه لري. له «ميجي» پړاو څخه جاپان په بنسټيز ډول له لوېديځو هېوادونو څخه اغېزمن شوی.[۹][۱۰]

د جاپان خلکو د «ټوکوګاوا شوګنيټ» پر مهال د ۲۲۰ کلونو څخه زياتې مودې پورې له بهرنۍ نړۍ څخه په پرتليز ډول جلا اوسېدو يوه اوږده موده تجربه کړې ده، ان د «تورو بېړيو» تر رسېدو او ميجي پړاو پورې.

اوسمهال د جاپان کلتور په ټوله نړۍ کې يو له اغېزناکو کلتورنو څخه دی، بنسټيز لامل يې د منل شوي کلتور نړيوال رسېدل  دي. په ۲۰۲۱ز کال کې، د متحده ايالاتو «خبرونه او نړۍ» راپور د جاپان د کلتور اغېز په اسيا کې يو له لوړو او په نړۍ کې پنځم اغېزمن کلتور په توګه ډلبندي کړی و.[۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]

ژبه

[سمول]

جاپاني ژبه د جاپان ملي او لومړۍ ژبه ده. جاپانيان له لغوي اړخه يو جلا غږيز لهجوي نظام لري. لومړۍ جاپاني ژبه تر ډېره بريده د دې هېواد د دولت پر بنسټ په اتمه پېړۍ کې پېژندل شوې ده، هغه مهال کله چې د پخوانيو جاپانيانو درې ستر اثار مرتب شوي وو. په چينايي اسنادو کې د جاپاني ژبې تر ټولو لومړی ثبوت له ۲۵۶ز کال څخه شوی دی. جاپاني ژبه له چينايي ژبې سره جنيټيکي اړيکه نه لري، خو له کومې بلې ژبې سره يې هم کومه څرګنده اړيکه نه شته.[۱۶]

د جاپانيانو د پيل په اړه ډېر نظريات موجود دي، خو د تړاو تر ټولو پياوړی دلايل يې له کوريايي ژبې سره موجود دي چې د يو ډول نحوې پر بنسټ دي او له التايي ژبو سره چې دا د شمېرو د ورته نظام او فعلونو د بڼو پر بنسټ دي.[۱۶]

جاپاني ژبه د درې رسم الخطونو په ټولګې سره ليکل کېږي چې هغه دا دي: کانجي، هيراګانا او کاتاکانا. چينايي توري يا کانجي (漢字)، په ډېره اندازه په جاپاني ليک کې د بې غږه ايډيوګرام په توګه کارول کېږي، کوم چې په ۵۰ز کال کې له چين څخه جاپان ته لېږدول شوي دي؛ له دې مخکې، جاپان د لیکلو کوم نظام نه درلود. اوسمهال، په نوې جاپاني ژبه کې د کانجي د پام وړ شمېر توري شته، د کومو معنا چې په نوې چينايي ژبه کې کارېدونکو «هانزي» تورو څخه مختلفه ده. په نوې جاپاني ژبه کې د نوې چينايي ژبې په پرتله ډېر کم اسانه چينايي توري شته؛ جاپانيان په عموم کې ډېر کم کانجي استعمالوي او عموماً د نومونو، صفتي او فعلي جرړو لرونکو لپاره کار ځينې اخلي.

په جاپاني ويي پانګه کې ۴۹٪ ټکي د چينايي اصليت لرونکي دي، ۳۳٪ ټکي د جاپاني اصليت لرونکي دي او ۱۸٪ ټکي له نورو ژبو څخه پور شوي دي، په کومو کې چې د مخلوط اصل ټکي او په جاپان کې جوړې شوې سيوډو-انګريزي شامل دي چې « wasei eigo» بلل کېږي.[۱۷]

هيراګانا او کاتاکان دواړه غږيز سيلابونه دي چې د پنځمې پېړۍ د چينايي له « man'yōgana» څخه مشتق شوي دي. هيراګانا او کاتاکانا له اسانه شوې «کانجي» څخه جوړ شوي دي؛ هيراګانا د نولسمې پېړۍ په شا اوخوا کې راڅرګند شول او عموماً د ښځو له خوا د غېر رسمي ژبې په توګه کارېدل، په داسې حال کې چې کاتاکانا د نارينه وو له خوا د رسمي ژبې لپاره کارېده. تر لسمې پېړۍ پورې، دواړه په شریک ډول د هر چا له خوا کارېده.[۱۸][۱۹][۲۰]

لاتيني الفبا توري عموماً په نوې جاپاني ژبه کې کارول کېږي، په ځانګړي ډول د شرکتونو د نومونو او نښانو، اعلاناتو لپاره او هغه مهال کله چې جاپاني ژبه په کمپيوټر کې اچول کېږي. هندو-عربي شمېرې عموماً په شمېرو کې کارول کېږي، خو دوديز سينو-جاپاني شمېرې ډېرې عامې دي.

په تېرو څو پېړيو کې په لوېديځه نړۍ د جاپاني کلتور اغېز له امله د دې ژبې ډېر اصطلاحات، لکه اوريګامي، سونامي، کراوکي او پاپ کلتور اصطلاحات لکه شونين او شوجو، په انګليسي ژبه کې شامل شوي دي، تر څنګ يې د اکسفرډ په انګليسي قاموس کې هم زيات کړای شوي دي.[۲۱][۲۲]

دين

[سمول]

شينټو او بوديزم د جاپان ستر دينونه دي. په ۲۰۱۸ز کال کې د کلتوري چارو لپاره د جاپان د حکومتي ادارې د سرشمېرنې کلنۍ څېړنې پر بنسټ، ۶۶.۷ سلنه خلک په بودايي دين عمل کوي، ۶۹.۰ سلنه په شينټو دين عمل کوي، ۷.۷ سلنه د نورو دينونو پيروان دي. په دې هېواد کې لږکي مسیحیان او مسلمانان هم شته. په ۲۰۱۸ز کال کې د کلتوري چارو لپاره د جاپان د حکومتي ادارې د سرشمېرنې کلنۍ څېړنې پر بنسټ، شا اوخوا دوه ميلیونه یا نږدې ۱.۵٪ جاپانيان مسيحيان دي. مسلمانان (۷۰۰۰) له سترو کډوالو ټولنو څخه جوړ شوي دي، خو له توکميزو جاپاني ټولنو څخه ډېر کم دي. [۲۳][۲۴]

شينټو

[سمول]

شينټو يو توکميز دين دی، کوم چې په مراسمو او مذهبي مناسکو تمرکز لري. په شينټو دين کې، پيرويان باور لري چې کامي – د شينټو خدايان يا روحونه –د ډبرو، ونو او غرونو په ګډون په ټول طبيعيت کې موجود دي. د انسانانو په اړه هم باور دا دی چې کولای شي د کامي څښتنان شي. د شينټو يوه موخه دا ده چې د انسانانو، طبيعيت او کامي تر منځ اړيکې جاري وساتي يا يې پیاوړې کړي. دا دين په جاپان کې د شريک پړاو له شپږمې پېړۍ مخکې جوړ شوی دی، له کوم وروسته چې د دې دين پيروانو د کامي د عبادت لپاره مزارونه جوړ کړل.[۲۵]

بودايي دين

[سمول]

بودايي دين په هندوستان کې او په څلورمه او شپږمه مخزېږديزه پېړۍ کې جوړ شوی دی او بالاخره په چين او کوريا کې خپور شوی دی. دا دين په شپږمه شریکه پېړۍ کې جاپان ته رسېدلی دی، چېرته چې دا دین په لومړيو کې زيات منل شوی نه و. ډيری جاپانيان په بودايي دين کې په شته سختو فلسفي پيغامونو نه پوهېدل؛ په هر حال، باور دا دی چې د دې دين له خوا د هنر د تعريف له امله په وروسته وختونو کې د دې دين د مقبولیت د زياتېدو لامل وګرځېد.[۲۶]

سرچينې

[سمول]
  1. Haffner, John; Klett, Tomas; Lehmann, Jean-Pierre (2009). Japan's Open Future: An Agenda for Global Citizenship. Anthem Press. مخونه 17. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-1843313113. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  2. Cooke NP, Mattiangeli V, Cassidy LM, Okazaki K, Stokes CA, Onbe S, et al. (September 2021). "Ancient genomics reveals tripartite origins of Japanese populations". Science Advances. 7 (38): eabh2419. Bibcode:2021SciA....7H2419C. doi:10.1126/sciadv.abh2419. PMC 8448447 تأكد من صحة قيمة |pmc= (لارښود). PMID 34533991 تأكد من صحة قيمة |pmid= (لارښود). منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  3. 日本人の「完成」は古墳時代だった? DNAを分析、ルーツに新説 (په جاپاني ). The Asahi Shimbun. September 18, 2021. د اصلي آرشيف څخه پر March 11, 2022 باندې. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  4. Kanzawa-Kiriyama, H.; Kryukov, K.; Jinam, T. A.; Hosomichi, K.; Saso, A.; Suwa, G.; Ueda, S.; Yoneda, M.; Tajima, A.; Shinoda, K. I.; Inoue, I.; Saitou, N. (2016-06-01). "A partial nuclear genome of the Jomons who lived 3000 years ago in Fukushima, Japan". Journal of Human Genetics. 62 (2): 213–221. doi:10.1038/jhg.2016.110. PMC 5285490. PMID 27581845. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  5. Seiji Kobayashi. "Eastern Japanese Pottery During the Jomon-Yayoi Transition: A Study in Forager-Farmer Interaction". Kokugakuin Tochigi Junior College. د اصلي آرشيف څخه پر ۲۳ سپټمبر ۲۰۰۹ باندې. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  6. Cooke NP, Mattiangeli V, Cassidy LM, Okazaki K, Stokes CA, Onbe S, et al. (September 2021). "Ancient genomics reveals tripartite origins of Japanese populations". Science Advances. 7 (38): eabh2419. Bibcode:2021SciA....7H2419C. doi:10.1126/sciadv.abh2419. PMC 8448447 تأكد من صحة قيمة |pmc= (لارښود). PMID 34533991 تأكد من صحة قيمة |pmid= (لارښود). منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  7. (په 17 September 2021 باندې). Study rewrites understanding of modern Japan's genetic ancestry.
  8. Baker, Harry (20 September 2021). "Ancient bones reveal previously unknown Japanese ancestors". Live Science. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  9. "China's Role in East Asia: Now and the Future". 30 November 2001. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  10. Deal, William E. (2005). Handbook to Life in Medieval and Early Modern Japan. Infobase Publishing. مخونه 242. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-8160-7485-3. Japanese منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  11. "How Japan became a pop culture superpower". The Spectator. 31 January 2015. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  12. Tamaki, Taku. "Japan has turned its culture into a powerful political tool". The Conversation (په انګليسي ). منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  13. (په 2020-07-18 باندې). 'Pure Invention': How Japan's pop culture became the 'lingua franca' of the internet. The Japan Times.
  14. (په 2020-05-27 باندې). How Japan's global image morphed from military empire to eccentric pop-culture superpower. Quartz
  15. "Japan's Culture". USnews. 2021. لاسرسي‌نېټه ۲۴ مې ۲۰۲۱. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ Deal, William E. (2005). Handbook to Life in Medieval and Early Modern Japan. Infobase Publishing. مخونه 242. د کتاب نړيواله کره شمېره 978-0-8160-7485-3. Japanese منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  17. "Are Loanwords a Threat to the Japanese Language?". nippon.com. 24 May 2016. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  18. Yookoso! An Invitation to Contemporary Japanese 1st edition McGraw-Hill, page 13 "Linguistic Note: The Origins of Hiragana and Katakana"
  19. Burlock, Ben (2017). "How did katakana and hiragana originate?". sci.lang.japan. لاسرسي‌نېټه ۲۶ جولای ۲۰۱۷. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  20. Ager, Simon (2017). "Japanese Hiragana". Omniglot. لاسرسي‌نېټه ۲۶ جولای ۲۰۱۷. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  21. "From anime to zen: Japanese words in the OED". Oxford English Dictionary. 4 August 2021. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  22. "New Words September 2011". Oxford English Dictionary. 16 August 2012. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  23. 宗教年鑑 令和元年版 [Religious Yearbook 2019] (PDF) (په جاپاني ). Agency for Cultural Affairs, Government of Japan. 2019. مخونه 35. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  24. (په May 30, 2007 باندې). Local Mosques and the Lives of Muslims in Japan. JapanFocus.org
  25. Watt, Paul (October 2003). "Japanese Religions". FSI | SPICE (په انګليسي ). لاسرسي‌نېټه ۲۸ سپټمبر ۲۰۱۷. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)
  26. Watt, Paul (October 2003). "Japanese Religions". FSI | SPICE (په انګليسي ). لاسرسي‌نېټه ۲۸ سپټمبر ۲۰۱۷. منځګړی |CitationClass= له پامه غورځول شوی (لارښود)