د تریاکو دوهمه جګړه
| د تریاکو دویمه جګړه | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| برخه دد تریاکو جګړو برخه | |||||||||
 د پالیکاو پُل، د پالیکاو د جګړې په ماښام، د ایمیل بایار انځور | |||||||||
| |||||||||
د تریاکو دوهمه جګړه ( simplified Chinese )، چې د دوهم انګلیس-چینایي جګړې یا د تیر جګړې په نوم هم پیژندل کیږي، [۱] د 1856 او 1860 کلونو ترمنځ د چین د چینګ کورنۍ پر وړاندې د انګلستان او فرانسې ترمنځ جګړه وشوه. دا د اپیمو جګړو کې دویمه لویه شخړه وه، چې چین ته د اپیمو د واردولو حق پر سر جګړه وشوه، او پایله یې د چینګ لپاره دوهمه ماتې او د اپیمو سوداګرۍ جبري قانوني کول وو. دا د ډیری چینایي چارواکو د دې لامل شو چې باور ولري چې د لویدیځو قدرتونو سره شخړې نور دودیزې جګړې نه دي، بلکې د ملي بحران یوه برخه ده. [۲]
د 1856 کال د اکتوبر پر 8مه، چینایي چارواکو ارو په نوم یوه بېړۍ ونیوله. دا بېړۍ د انګرېزانو په نوم ثبت وه، خو ماڼوګان یې چینایان وو. انګرېزي قونسل هري پارکس غوسه شو. د ګوانګډونګ والي یه مینګچین ډېر ماڼوګان بېرته ورکړل، خو ټول یې خوشې نه کړل.بل سهار انګرېزانو په توپونو پر کانتون ښار ډزې وکړې. انګرېزي حکومت د جنګ پرېکړه وکړه. فرانسې هم ورسره ملګرتیا وکړه، ځکه ویل یې چې چین کې یو فرانسوی مبلغ وژل شوی.د 1857 په ډسمبر کې انګرېزانو او فرانسویانو یو ځای کانتون ونیو. والي یې بندي کړ. بیا شمال ته لاړل او د چین له پاچا نه یې تړون وغوښت. د 1858 د مې پر 20مه یې د تاکو کلاګانې او تیانجین ونیول او پلازمېنه بېجینګ ته ورنږدې شول. چین سوله وغوښته او په 1858 کې یې د تیانجین تړون لاسلیک کړخو د چین پاچا شیانفینګ دا تړون ونه مانه. چینایي جنرال سنګې رینچین بیا جګړه پیل کړه. خو مات شو.کله چې انګرېزان او فرانسویان بېجینګ ته ور پارکس او څو نور افسران یې بندیان کړل. ځینې یې شکنجه او وویشتل شول.دې کار لارډ الګین غوسه کړ. کله چې بېجینګ ونیول شو، نو امر یې وکړ چې د پاچا زاړه اوړنی ماڼۍ لوټ او وسوځوئ.پاچا وتښتېد. د هغه ورور شهزاده ګونګ پاتې شو او د 1860 د اکتوبر پر 24مه یې د بېجینګ تړون لاسلیک کړ. جګړه ختمه شوه د تړون پایله
1. چین له روس سره هم تړونونه وکړل او 1.5 میلیون کیلومتره مربع ځمکه یې روسانو ته ورکړه.
2. د بېجینګ په تړون کې چین د کولون ټاپووزمه هم انګرېزانو ته ورکړه او د هانګ کانګ برخه شوه.
3. له دې وروسته د چین حکومت د تایپینګ پاڅون د ځپلو لپاره فارغ شو. انګرېزانو او فرانسویانو د یوې بېړۍ په بهانه بیا جګړه پیل کړه، بېجینګ یې ونیو، د پاچا ماڼۍ یې وسوځوله، او چین یې مجبور کړ چې نوره ځمکه هم ورکړي. [۳]
نومونه
[سمول]د "دوهم جنګ" او " د تیر جنګ" اصطلاحات دواړه په ادبیاتو کې کارول کیږي. "د تریاکو دوهم جنګ" د برتانیا د ستراتیژیکو اهدافو څخه یو ته اشاره کوي، د تریاکو سوداګرۍ قانوني کول. [۴] د چین ماتې ټول چین د برتانوي سوداګرو لپاره هم خلاص کړ، او بهرني واردات یې د داخلي ترانزیت دندو څخه معاف کړل. " د تیر جنګ" د هغه کښتۍ نوم ته اشاره کوي چې د شخړې پیل ټکی شو. [۵]
ناڅاپه پیل
[سمول]
۲ په 1850 کلونو کې لوېدیځو هېوادونو غوښتل په چین کې خپل کاروبار نور هم زیات کړي. فرانسې او امریکا سره د چین تړونونو کې لیکلي وو چې 12 کاله وروسته به تړونونه بیا کتل کېږي.انګرېزانو هم وویل چې زموږ سره د 1842 د نانجینګ تړون بیا وکړئ. د دوی غوښتنې دا وې: 1. ټول چین دې زموږ سوداګرو ته خلاص شي. 2. تریاک دې قانوني شي. 3. زموږ مال دې له ګمرک پرته تګ راتګ وکړي. 4. زموږ سفیر دې په بېجینګ کې کېني. 5. د تړون انګرېزي متن دې د چینایي متن نه لوړ وګڼل شي.
د ارو بېړۍ پېښه
[سمول]انګرېزانو به چینایي بېړیو ته د هانګ کانګ جواز ورکاوه چې د انګرېزي بېړیو په څېر وګرځي.د 1856 په اکتوبر کې چینایي عسکرو په کانتون کې د "ارو" په نوم یوه بېړۍ ونیوله. ویل یې چې دا د غلو بېړۍ ده. 12 چینایي ماڼوګان یې بندیان کړل. دا بېړۍ مخکې د غلو وه، بیا چین حکومت نیولې وه او خرڅه کړې وه. اوس د انګرېز په نوم ثبت وه او بیرغ یې هم انګرېزي و، خو جواز یې پای ته رسېدلی و.کپتان یې وویل چې چینایانو د بېړۍ نه انګرېزي بیرغ راکښته کړ. انګرېزي قونسل هري پارکس د کانتون له والي یه مینګچین نه وغوښتل چې ماڼوګان خوشې کړي او بخښنه وغواړي. والي 9 کسان خوشې کړل، 3 یې ونه خوشې کول.
د کانتون لومړۍ جګړه 1856
[سمول]د اکتوبر پر 23مه انګرېزانو څلور کلاګانې ونړولې. د 25مې په ورځ یې وویل کانتون ته دې پرېږدي. سبا یې په ښار توپونه پیل کړل، هر 10 دقیقې وروسته یې یوه مرمۍ ویشتله. والي اعلان وکړ: هر څوک چې د انګرېز سر راوړي، انعام به ورکړم. د اکتوبر پر 29مه انګرېزي سمندري ځواک د ښار کمزوری دېوال ونړاوه او ښار ته ننوتل. د امریکا قونسل جیمز کینان د امریکا بیرغ د والي پر کور او دېوال ودراوه. 3 انګرېزان مړه او 12 ټپیان شول. خبرې ونه شوې، نو ښار یې بیا وویشت. د نومبر پر 6مه 23 چینایي جنګي بېړۍ راغلې، انګرېزانو ټولې ډوبې کړې. د 1857 د جنورۍ پر 5مه انګرېزان بېرته هانګ کانګ ته ستانه شول د 1857 په مارچ کې د انګرېز په پارلمان کې حکومت د "ارو" د پېښې له امله رایه وبایلله. نو ټاکنې وشوې او حکومت نور هم قوي شو.په اپریل کې انګرېزانو له امریکا او روس نه د ملګرتیا غوښتنه وکړه، خو دواړو انکار وکړ. په مې میاشت کې په هند کې لوی پاڅون شو، نو هغه عسکر چې چین ته راتلل، هند ته یې ولېږل، ځکه هند ورته مهم و.انګرېزانو غوښتل په چین کې لا ډېر حقوق واخلي. د یوې بېړۍ په بهانه یې پر کانتون برید وکړ، خو د هند د پاڅون له امله یې جګړه وځنډېده
. [۶] [ <span title="Dead link tagged November 2021">مړه لینک</span> ]
د فرانسې مداخله
[سمول]
متحده ایالاتو او روسیې هانګ کانګ ته استازي ولېږل چې برتانیې او فرانسې ته پوځي مرسته وړاندې کړي، خو په پای کې روسیې هېڅ پوځي مرسته ونه کړه.متحده ایالات د جګړې پر مهال په یوه کوچنۍ هم مهاله نښته کې ښکېل و، خو د برتانیې د اتحاد وړاندیز یې رد کړ او له انګرېزي-فرانسوي ځواکونو سره یې همغږي ونه کړه. په 1856 کې، په کانتون کې چینایي ګارنیزیون د متحده ایالاتو د سمندري ځواک پر یوې بېړۍ ډزې وکړې، او د امریکا سمندري ځواک د پرل سیند د کلاګانو په جګړه کې غچ واخیست. بېړیو د کانتون تر څنګ د سیند پر کلاګانو بمبار وکړ او بیا یې ونیولې. وروسته دیپلوماتیکې هڅې بیا پیل شوې، او د امریکا او چین حکومتونو یوه هوکړه لاسلیک کړه چې امریکا به د تریاکو په دویمه جګړه کې بې طرفه وي. [۷]
د امریکا او روسیې لاسوهنه
[سمول]متحده ایالاتو او روسیې هانګ کانګ ته استازي ولېږل چې برتانیې او فرانسې ته پوځي مرسته وړاندې کړي، خو په پای کې روسیې هېڅ پوځي مرسته ونه کړه.متحده ایالات د جګړې پر مهال په یوه کوچنۍ هم مهاله نښته کې ښکېل و، خو د برتانیې د اتحاد وړاندیز یې رد کړ او له انګرېزي-فرانسوي ځواکونو سره یې همغږي ونه کړه. په 1856 کې، په کانتون کې چینایي ګارنیزیون د متحده ایالاتو د سمندري ځواک پر یوې بېړۍ ډزې وکړې، او د امریکا سمندري ځواک د پرل سیند د کلاګانو په جګړه کې غچ واخیست. بېړیو د کانتون تر څنګ د سیند پر کلاګانو بمبار وکړ او بیا یې ونیولې. وروسته دیپلوماتیکې هڅې بیا پیل شوې، او د امریکا او چین حکومتونو یوه هوکړه لاسلیک کړه چې امریکا به د تریاکو په دویمه جګړه کې بې طرفه وي.
. [ حواله اړینه ده ]
د کانټون دوهمه جګړه (۱۸۵۷)
[سمول]
د 1857 په اوږدو کې، برتانوي ځواکونه په هانګ کانګ کې راټولېدل پیل شول، او یو فرانسوي ځواک هم ورسره یو ځای شو. د 1857 په ډسمبر کې دوی دومره بېړۍ او سرتېري درلودل چې د تړون د ژمنو د نه عملي کېدو مسله راپورته کړي، چې له مخې یې کانتون ته د ننوتلو حق ورکړل شوی و. پارکس یو وروستی اخطار ورکړ، چې د هانګ کانګ والي سر جان بورینګ او امیرالبحر سر مایکل سیمور یې ملاتړ کاوه، او د ډسمبر پر 14مه یې ګواښ وکړ چې که په 24 ساعتونو کې کسان خوشې نه شي، پر کانتون به بمباري وکړي.بیا د ارو پاتې ماڼوګان خوشې شول، خو د والي یه مینګچین له خوا هېڅ بخښنه ونه غوښتل شوه او هغه د تړون د شرطونو له منلو هم انکار وکړ. سیمور، میجر جنرال وان سټرابینزي او امیرالبحر دي ګینویلي د امر سره سم پر کانتون د برید پر پلان هوکړه وکړه. دا پېښه د ارو د پېښې په نوم مشهوره شوه او د راتلونکې جګړې لپاره بدیل نوم هم وګرځېد که څه هم برتانویان د 1857 د هند د پاڅون له امله وځنډېدل، خو د 1856 د ارو د پېښې تعقیب یې وکړ او د پرل له سینده یې پر ګوانګژو برید وکړ. والي یه مینګچین ټولو چینایي سرتېرو ته چې په کلاګانو کې وو امر وکړ چې د برتانویانو د ننوتلو په وړاندې مقاومت ونه کړي.. [۸] [ پاڼه اړتیا ده ] [۹]
برتانوي پوځ له لږې هڅې وروسته د کانتون تر څنګ کلا ونیوله او بیا یې پر کانتون برید وکړ.د 1858 د جنورۍ پر 1مه د کانتون نیول، چې د یو میلیون نه د زیاتو وګړو ښار و، د 6,000 نه د کمو سرتېرو له خوا وشو، چې له امله یې برتانوي او فرانسوي ځواکونو 15 مړي او 113 ټپیان ورکړل. له مدافعینو او اوسېدونکو نه 200–650 کسان مرګ ژوبله شول. یه مینګچین ونیول شو او د هند کلکتې ته تبعید شو، چې هلته یې ځان وږی کړ او مړ شو.په دې ترڅ کې، په هانګ کانګ کې د جنورۍ په میاشت کې د جان بورینګ او د هغه د کورنۍ د زهرو ورکولو یوه ممکنه هڅه وشوه، چې د ایسینګ نانوايي د پېښې په نوم پېژندل کېږي. خو که دا قصدي وه، نو هغه نانوای چې د ډوډۍ سره د ارسنیک ګډولو په تور نیول شوی و، په اوړو کې د ډېر زهر اچولو له امله په خپله هڅه کې ناکام شو، چې له امله یې قربانیانو دومره زهر قې کړل چې یوازې غیر وژونکی اندازه یې په بدن کې پاتې شوه. د خبرتیا لپاره جارچیان ولېږل شول، چې له امله یې د نور زیان مخه ونیول شوه.کله چې په برتانیه کې دا خبره معلومه شوه، نو د ارو پېښه (او د برتانیې پوځي غبرګون) د جنجال موضوع شوه.. [ حواله اړینه ده ]
ماخذونه
[سمول]- ↑ Michel Vié, Histoire du Japon des origines a Meiji, PUF, p. 99. ISBN 2-13-052893-7
- ↑ "The Opium Wars in China". Asia Pacific Curriculum. ترلاسهکېدو نېټه 2021-11-28.
- ↑ "Second China War | National Army Museum". www.nam.ac.uk (in انګليسي). ترلاسهکېدو نېټه 2025-09-03.
- ↑ Bickley, Gillian (2018-04-19). "Young American's first-hand account of second opium war". South China Morning Post (in انګليسي). ترلاسهکېدو نېټه 2023-01-03.
- ↑ He, Tao. "British Imperialism in China | Guided History". Boston University (in American English). ترلاسهکېدو نېټه 2023-01-03.
- ↑ "Opium Wars". www.mtholyoke.edu. خوندي شوی له the original on 19 October 2017. ترلاسهکېدو نېټه 2018-09-04.
- ↑ Hsü 2000.
- ↑ Wong, J. Y. (2002). Deadly Dreams: Opium and the Arrow War (1856–1860) in China. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-52619-7.
- ↑ Hevia 2003.