د انساني مطالعاتو هنر او ټولنیزو علومو څانګې
بشري علوم، هنر او ټولنیز علوم (انګليسي ژبه: Humanities, Arts, and Social Sciences) چې په اکاډمیکو حلقو کې په لنډ ډول د HASS په نوم پېژندل کېږي، د پوهې هغه لویه حوزه ده چې د انساني ټولنې، کلتوري تولیداتو او ټولنیزو چلندونو په مطالعه تمرکز کوي. دا حوزه د طبیعي علومو (STEM) په پرتله د انسان په فکري، احساساتي او کلتوري ژوند باندې بحث کوي. په دې برخه کې ادبیات، تاریخ، فلسفه، هنر، ټولنپوهنه، ساپوهنه، اقتصاد او سیاسي علوم شامل دي. د دې څانګې بنسټیزه موخه دا ده چې انسان ته د خپل ځان او نړۍ په اړه بصیرت ورکړي او دا وڅېړي چې څنګه ټولنیز بنسټونه او کلتوري ارزښتونه د وخت په اوږدو کې بڼه اخلي.
په بشري علومو او هنر کې، تمرکز پر هغو لارو دی چې انسان پکې خپل شتون بیانوي. په دې کې د ژبې، داستان، موسیقۍ او بصري هنرونو له لارې د انساني تجربې ثبتول شامل دي. له بلې خوا، ټولنیز علوم د علمي مېتودونو په کارولو سره د انساني ډلو چلند او د هغوی ترمنځ متقابل تعامل مطالعه کوي. د HASS رشتې موږ ته د تنقیدي فکر (Critical Thinking) او د پېچلو ټولنیزو ستونزو د تحلیل وړتیا راکوي. په عصري ساینس کې دا منل شوې چې له دغو علومو پرته، تخنیکي پرمختګ نشي کولای د بشریت ستونزې حل کړي، ځکه چې د هرې اختراع او پرېکړې تر شا انساني اخلاق او ټولنیز لیدلوری شتون لري.
د دې حوزې اهمیت په ۲۱مه پېړۍ کې د تمدنونو ترمنځ د خبرو اترو او د نړیوالو ننګونو د درک کولو له امله خورا زیات شوی دی. د مثال په توګه، د مصنوعي ځیرکتیا اخلاقي پوښتنې، د چاپیریال ساتنې کلتوري اړخونه، او د جګړو ټولنیزې رېښې ټول هغه مسایل دي چې په مستقیم ډول د HASS په چوکاټ کې حل کېږي. دا علوم د ټولنې د "حافظې" په توګه کار کوي او د تاریخي تجربو په رڼا کې راتلونکي نسل ته لاره ښيي. په دې برخه کې څېړنې ښيي چې د هنر او خلاقیت وده د انسان په رواني هوساینې او د ټولنې په اقتصادي پرمختګ مستقیمه اغېزه لري، ځکه چې خلاقیت د نوښتونو سرچینه ده.
د بشري علومو، هنر او ټولنیزو علومو ترمنځ تعامل د یو داسې شعور لامل کېږي چې په هغه کې انساني کرامت، د نورو درناوی او د حقیقت لټون ته لومړیتوب ورکول کېږي. دا علوم موږ ته یادونه کوي چې نړۍ یوازې له ډاټا او ارقامو نه ده جوړه، بلکې د مانا، ارزښت او هدف یو پېچلی جال دی. په هر تمدن کې، د دغو علومو وده د هغه تمدن د روڼتیا او فکري بلوغ نښه ده. د HASS پوهان په دوامداره توګه د قدرت، عدالت، ښکلا او هویت په اړه پوښتنې مطرح کوي، چې دا کار د ټولنې د پوهې د کچې په لوړولو او د ډیموکراسۍ په پیاوړتیا کې اساسي رول لوبوي.
د HASS اصلي څانګې
[سمول]- بشري علوم: تاریخ، ادبیات، فلسفه، مذهبونه او لرغونپوهنه.
- هنرونه: انځورګري، موسیقي، تياتر، سینما او معماري.
- ټولنیز علوم: ټولنپوهنه، ساپوهنه، اقتصاد، سیاسیات او جغرافیه.