جوسیا هارلان

جوسیا هارلان چي د غور شهزاده یې هم باله (زوکړه ۱۲، ۱۷۹۹ - مړینه اکتوبر ۱۸۷۱) یو امریکایی پوه وو، چي افغانستان او پنجاب ته یې د واک لاسته راوړلو په موخه سفر وکړ. نوموړی د خپلو سفرونو په ترڅ کي په سیمه ییزو سیاستونو، ډلو ټپلو او پوځي عملیاتو کي په پراخه کچه ښکېل سو، او په افغانستان کي د پوځي مرستو او هلو ځلو په بدل کي ورته د غور د شهزاده لقب ورکړل سو.

جوسيا هارلان

اړوند

زېږونځای	Newlin Township (en)
ښاروندتوب	د امریکا متحده ایالات
زېږون نېټه	۱۲ جون ۱۷۹۹
مړينې نېټه	۱۸۷۱
مړينې لامل	طبیعی لاملونه
مړينې ځای	سان فرانسسکو
مړينې لامل	نری رنځ
دنده	پوځي ځواک

ټوليز مالومات

عمومي مالومات	انسان
وروڼه او خويندې	Richard Harlan (en)

د انګرېز لیکوال روډیارډ کیپلینګ مشهوره اثر " هغه سړی چې پاچا به وي" په غالب ګومان د هارلان پر کیسه باندي لیکل سوی دی.

افغانستان ته سفر

جوسیا هارلان د متحده ایالاتو په پیلادلپیا کي پیدا سو، او د ځوانۍ په عمر د اروپا له لاري د هند شملا ته ولاړی. په شمله کي له څه وخت استوګني وروسته هارلان لودیانا ته چي د ستلج سیند پر غاړه د برتانوي ختیځ هند شرکت یوه سرحدي پوسته وه، ولاړ، او دا هغه سیمه ګڼل کېده چي په هغه وخت کي یې د سک امپراتورۍ او برتانوي هند ترمنځ پوله جوړوله. هارلان پریکړه وکړه ترڅو لمړی د پنجاب د مهاراجا ، رنجیت سنګ دربار ته ولاړ سي. رنجیت سنګ هم غوښتل ترڅو داسي یو لویدیځوال وګماري چي د هغه لپاره ګټور تمام سي. نوموړی پوهیدی چي د ختیځ هند کمپنۍ د هند د نیمي وچي ډیره برخه په واک کي لري، او تر هغه ځایه چي دده په ګټه وي باید له دغه کمپنۍ سره ښې اړیکي ولري. د لودیانا په ښار کي د ختیځ هند د کمپنۍ استازي کپتان کلاډ مارټین ویډ هارلان د یو مرموز شخصیت په توګه راپېژني، چي ښې جامې یې اغوستي وې، او د هند د نباتاتو او کلاسیکونو په اړه ډیر څه پوهیدی. هارلان په دې توګه پلان درلود چي د پنجاب نباتات تر څېړني لاندي ونیسي، کوم چي په لویدیځ کي نه وه پېژندل سوي، او د پنجاب د نباتاتو په اړه یو کتاب هم خپور کړي چي په ځانګړي ډول د ګلانو معلومات پکښي راغلي وي .

هارلان د پنجاب ته د ننوتلو پر وخت واورېدل چي د افغانستان ګوښه سوی پاچا (شاه شجاع) په لودیانا کي په جلاوطنۍ کي ژوند کوي. هارلان د هغه سره د لیدني لپاره نوموړي ته یو لیک واستاوه او د کتلو غوښتنه یې ترې وکړه. هارلان وروسته پخپلو لیکنو کي یادونه وکړه چي د شجاع دربار " د ګونګیانو او نرښځیانو یوه بې غوږه ډله وه". څرنګه چي هارلان په پښتو او شجاع په انګلیسي نه پوهېده، نو دوی په هندي او فارسي ژبو خبري کولې. هارلان د "د شاه شجاع د چلند د فضل او وقار" ستاینه وکړه، خو وروسته یې دا هم وویل چي "د کلونو مایوسۍ د پخواني پاچا په مخ کي د خپګان او غم بڼه رسم کړې وه".

د افغانستان د بې ثباته سیاست په اړه هارلان وایي چي دغه هیواذ د دوو کورنیو، درانۍ او بارکزي ترمنځ د شخړي ډګر وو، او سربیره پردې د دراني او بارکزي کورنیو غړي د خپلمنځي شخړې لپاره هم هومره لیواله وه لکه څنګه چي دوی د سیالو کورنیو سره وه. دی وایي چي په افغانستان کي دا وخت ۷۲ بارکزيو ناسکه وروڼو واکمني کوله.

د شاه شجاع دراني په مالي ملاتړ سره هارلان د سیند په اوږدو کي لومړی پیښور ته او بیا کابل ته سفر ورکړ. کله چې هارلان افغانستان ته ننوت نو لومړی یې د جنګیالیو پښتنو قبیلو سره ولیدل او د دوی د پښتونولي ("د پښتنو لاره") قانون یې زده کړ چي له مخې یې هر ډول سپکاوی بد ګڼل کېده، او په ورته وخت کي یو سړی باید د ټولو سره مهربان او وفاداره وي. هارلام پریکړه وکړه ترڅو افغانستان ته د یو مسلمان درویش (مقدس سړي) په څیر ننوځي، او ځان داسي وښیي چي ګواکي له مکي څخه راستون سوی دی. شاه شجاع د خپلو سرتیرو سره یو ځای د نوموړي په تعقیب افغان خاوري ته داخل او د افغانستان د دوبي پلازمینه پیښور یې اشغال کړ، خو دې اشغال دوام ونکړ او یاده سیمه د شجاع پر ځای د سیکانو لاسونو ته ولوېدل.

هارلان د شاه شجاع د نامردۍ له امله بیرته پښېمانه او د بالا حصار په کلا کي یې د دوست محمد خان سره ولیدل. څرنګه چي دوست محمد خان یو دروند شخصیت وو، هارلان ته د پښتونولي دود دا ډاډ ورکړ چي هغه به ورسره د یو معزز میلمه په توګه چلند وکړي. هارلان د دوست محمد خان د ښو کړو وړو له امله د هغه هیلي څخه هم پښېمانه سو، چي د دوست محمد د نسکورولو په پار یې مخکي درلوده. هارلان داسي انګیرله چي لویدیځ له ختیځ څخه غوره دی، خو د دوست محمد سره لیدني د هغه فکر ته وننګاوه، ځکه چي هغه وموندله چي ختیځوال هم د لویدیځوالو په څیر هوښیار کیدی خلک لري، چي یو هم دغه افغان واکمن وو. کله چي دوست محمد له هارلان څخه وغوښتل چي د امریکا د حکومت سیسټم ورته تشریح کړي، هارلان د ولسمشر، کانګرس او ستري محکمې ترمنځ د واکونو د درې اړخیز ویش په اړه خبري ورته وکړې. امیر نوموړي ته وویل چي د امریکا سیسټم د افغان سیسټم څخه ډیر توپیر نه لري، ځکه چي د امیر، قبیلوي مشرانو او علماوو (اسلامي روحانیون چې د قاضیانو په توګه یېهم دنده ترسره کوله) ترمنځ د واکونو درې اړخیزه جلاوالي په افغانستان کي هم شتون درلود.

هارلان پخپلو یاداښتونو کي وایي چي په کابل ښار کي بیخي ډیر باغونه وه، چي د خوږو ګلونو او میوو څخه بیخي ډک وه. ده کابل د "ګلونو د ښکلا خوږه ټولګه" وبلله چي "د ښکلو ونو، د مڼو باغونو، د شفتالو او آلو بخارا ونو، د مختلفو ډولونو لکه تور، سپین او ارغواني توتانو پراخه شمیر، د سیکامور، لوړ چنار، خوږ بوی لرونکو او سره او سپین ونو، ژړونکي ونو، شنو څړځایونه، روانو ویالو" څخه مالامال وو.

په کابل کي د سفر پر مهال د هارلان لپاره یوه سخته شیبه هغه وخت رامنځته سوه کله چي حاجي خان چي د دوست محمد خان لپاره یې کار کاوه، د امیر د وژلو او شجاع د تخت ته د بیا راګرځولو پلان سره هغه ته ورغی. هارلان دې غدار شخص ته وویل چي دئ به هیڅکله دداسي غیرتمن افغان د وژلو هڅه ونکړي. تر یادي پیښي لږ موده وروسته په کابل کي د کولرا ناروغي راغله، او د کابل د فاضله اوبو له امله یې ډېر نفوس وواژه.

په کابل کي تر څه وخت تېرولو وروسته هارلان په پېښور د نواب جبار خان سره ولیدل، چي د دوست محمد خان ورور وو. جبار خان د دوست محمد د احتمالي سیال په توګه ناباوره شخص وو، او له همدې امله د شجاع شاه لپاره یو احتمالي متحد ګڼل کېدی. هارلان د جبار خان سره د پاته کېدو پر مهال وضعیت وارزاوه او پوه سو چي د دوست محمد خان د افغانستان څخه بهر نفوذ ته زیاته اړتیا لري. نوموړی تر دې وروسته پنجاب ته ولاړ، او د راستنیدو پر مهال یې دا ومنله چي شجاع به هیڅکله د افغانستان تخت ته ونه رسیږي، خو که روسان مرسته وکړي بیا امکان لري.