ادبي نقد
ادبي نقد: پېژندنه او په پښتو ادب کې یې ارتقا
[سمول]ادبي نقد (Literary Criticism) هغه علمي فن دی چې د یو ادبي اثر (نثر یا نظم) په اړه بې پرې قضاوت کوي، د هغه ښېګڼې او نیمګړتیاوې راسپړي او په ادبي تاریخ کې د هغې ځای ټاکي. نقد یوازې د عیبونو لټول نه دي، بلکې د اثر د روح او مانا پېژندل دي.
د پښتو ادبي نقد تاریخي پړاوونه
[سمول]پښتو ادبي نقد په دریو اساسي پړاوونو کې څېړل کېدای شي:
۱. دودیز یا تذکرهيي نقد
[سمول]په دې پړاو کې چې د پټه خزانه په څېر تذکرو کې لیدل کېږي، نقد ډېر ساده او پر ذوقي ستاینو ولاړ و. تذکره نګارانو به د یو شاعر په اړه د "خوږ ژبی" یا "د بلاغت خاوند" غوندې کلمې کارولې، چې دا یو ډول لومړنی او غیر مستقیم نقد و.
۲. معاصر یا تحلیلي نقد
[سمول]دا پړاو د شلمې پېړۍ په پیل کې د محمود طرزي له اصلاحاتو او وروسته د پښتو ټولنه په رامنځته کېدو پیل شو. په دې دوره کې نقد له ذوقي حالت څخه ووت او د "سبک پېژندنې" او "متن پېژندنې" په لور لاړ. علامه عبدالحي حبيبي او پوهاند صدیق الله ریښتین پښتو نقد ته تاریخي او علمي مېتودونه ورکړل.
۳. مډرن یا نظري نقد
[سمول]په دې وروستیو لسیزو کې پښتو نقد د نړيوالو ادبي مکتبونو لکه ریالیزم، سټرکچرلیزم او پوسټ مډرنیزم تر اغېز لاندې راغی. اوسنی نقد د اثر یوازې پر ظاهري بڼه نه، بلکې پر ټولنیزو، رواني او فلسفي ابعادو بحث کوي.
د پښتو نقد سرلاري او مکتبونه
[سمول]پښتو نقد د څو پیاوړو شخصیتونو په مټ خپلواک هویت پیدا کړ:
- **قیام الدین خادم:** هغه په نقد کې د منطق او ټولنیز حقیقت (ریالیزم) پلوی و.
- **ګل پاچا الفت:** الفت په نقد کې پر مانیز قوت او انساني ارزښتونو ټینګار کاوه.
- **مجاور احمد زیار:** هغه په لسانوي او تخنیکي نقد کې نوي معیارونه رامنځته کړل.
د ادبي نقد ارزښت او اغېز
[سمول]ادبي نقد په پښتو ادبیاتو کې لاندې بنسټیز رولونه لري:
- **د ادبیاتو د کیفیت ساتنه:** نقد اجازه نه ورکوي چې کمزوري او بې خونده اثار د هنر په نوم وړاندې شي.
- **د لیکوال لارښوونه:** کره کتنه لیکوال ته د هغه د سټایل قوت او کمزوري ورښيي.
- **د لوستونکي شعور:** نقد لوستونکي ته ورښيي چې څنګه یو اثر په ژوره توګه ولولي او مانا یې درک کړي.
معتبرې سرچینې او ویب لېنکونه
[سمول]- کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو نقد او کره کتنې تاریخ[مړه لينکونه].
- د افغانستان د علومو اکاډمي، د ادبیاتو او هنرونو علمي مجلې[مړه لينکونه].
- زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې"، دانش خپرندویه ټولنه.
- Britannica: Principles of Literary Criticism.