اثر
د سبب او اثر اړیکه | |
| فلسفي اړخ | میتافزیک |
|---|---|
| طبعي پوهنه | فزیک |
| اړوند مفاهیم | سبب، پایله، علیت |
اثر انګليسي ژبه: Effect په فلسفه او طبعي پوهنو کې د هغه پایلې یا نتیجې په توګه تعریفېږي چې د یوې خاصې سبب یا علت په شتون کې رامنځته کېږي. دا مفهوم د علیت د اصولو یو اساسي برخه ده او په بېلابېلو علمي او فلسفي ډګرونو کې لکه فزیک، کیمیا، بیولوژي او ټولنپوهنه کې کارول کېږي.
فلسفي اړخ
[سمول]کلاسیک فلسفه
[سمول]په یوناني فلسفه کې، ارسطو (۳۸۴-۳۲۲ ق.م) د سبب او اثر اړیکه د خپل "علل اربع" (څلور علتونه) په نظریه کې تشریح کړه. هغه وویل چې هر اثر باید لاندې علتونه ولري:
- علت مادي (Material Cause): د شی جوړونکي مواد
- علت صوري (Formal Cause): د شی بڼه یا شکل
- علت فاعلي (Efficient Cause): هغه څه چې بدلون رامنځته کوي
- علت غایي (Final Cause): د شی هدف یا موخه
دېکارت (۱۵۹۶-۱۶۵۰ م) په خپلې "میتود شک" (Method of Doubt) کې د سبب او اثر اړیکه د یقیني پوهې یو بنسټ وګاڼه. هغه وویل: "هیڅ شی له خپل علت پرته شتون نه شي کولای."
عصري فلسفه
[سمول]ډیوید هیوم (۱۷۱۱-۱۷۷۶ م) د سبب او اثر په اړه شک وښود او ويې ویل چې موږ یوازې د تل پاتې تړاو (Constant Conjunction) شاهدان یو، نه د اړتیايي اړیکې. ایمانویل کانت (۱۷۲۴-۱۸۰۴ م) بیا د اثر د مفهوم د ادراک لپاره د "د علتیت کټګوري" د ذهن یو بنسټیز جوړښت وګاڼه.
طبعي پوهنه کې اثر
[سمول]فزیک
[سمول]په کلاسیکه میکانیک کې، اثر د سېر آیزک نېوتن د دریم قانون په رڼا کې څېړل کېږي: "هر عمل یو مساوي او مخالف عکس العمل لري." دا قانون د سبب (عمل) او اثر (عکس العمل) ترمنځ د ریاضي اړیکې بیانوي.
په کوانټم میکانیک کې، اثر د احتمالاتو په رڼا کې تعریفېږي. ورنر هایزنبرګ د غیر یقینیت اصل (Uncertainty Principle) په بیانولو سره وښوده چې د سبب او اثر اړیکه په میکروسکوپیک کچه کې ټاکلې ستونزمنه ده.
کیمیا
[سمول]په کیمیا کې، اثر د کیمیاوي تعاملاتو په پایله کې رامنځته کېږي. د ل شاتیلیه د تعادل اصل (Le Chatelier's Principle) د اثر د مخنیوي په اړه بحث کوي: که په یو تعادل کې سیسټم ته فشار راشي، سیسټم به هغه اثر مخنیوی کړي چې د فشار لامل شوی وي.
بیولوژي
[سمول]په بیولوژي کې، اثر د جینونو، پروتینونو او حجراتو ترمنځ د تعاملاتو پایله ده. د چارلس ډاروین د طبیعي انتخاب نظریه د اثر د مفهوم په بیولوژیکي اړخ پوهېږي چې څنګه د متحداتو بدلونونه (اثر) د چاپیریالي فشارونو (سبب) په پایله کې رامنځته کېږي.
ټولنیز او اقتصادي اثر
[سمول]اقتصاد
[سمول]په اقتصاد کې، اثر د عرضې او تقاضا د قانونونو پایله ده. آدام سمیت (۱۷۲۳-۱۷۹۰ م) د "پټ لاس" (Invisible Hand) نظریه مطرح کړه چې څنګه د فردي ګټې پسې تګ (سبب) د ټولنیزې ګټې (اثر) لامل کېږي.
جان مینارډ کینز (۱۸۸۳-۱۹۴۶ م) د کینزي اقتصاد په بنسټ د حکومتي لګښتونو د اغېزې (Multiplier Effect) په اړه بحث وکړ چې څنګه د پانګونې زیاتوالی د اقتصادي ودې لامل کېږي.
ټولنپوهنه
[سمول]په ټولنپوهنه کې، اثر د ټولنیزو بڼو، نورمونو او ارزښتونو د بدلون پایله ده. مکس وبر (۱۸۶۴-۱۹۲۰ م) د پروټسټانت اخلاق او د سرمایه دارۍ روح ترمنځ د اړیکې په څېړنه کې د اثر د ټولنیزو اړخونو څېړنه وکړه.
ریاضي او منطق کې اثر
[سمول]ریاضي
[سمول]په ریاضي کې، اثر د فنکشنونو د کارولو پایله ده. که چیرې \( f: X \to Y \) یو فنکشن وي، نو د \( x \in X \) لپاره \( f(x) \in Y \) د \( x \) اثر دی.
منطق
[سمول]په منطق کې، اثر د استدلال د قواعدو پایله ده. د موډوس پونېنس (Modus Ponens) قانون وايي:
- که \( P \) وي، نو \( Q \) وي.
- \( P \) شته.
- نو \( Q \) (اثر) شته.
اړوند مفاهیم
[سمول]- سبب (Cause): هغه څه چې اثر لامل کېږي
- پایله (Consequence): د اثر نږدې مترادف
- علیت (Causality): د سبب او اثر ترمنځ اړیکه
- تصادف (Coincidence): بې اړخیزه تړاو
- فعل (Action): هغه څه چې اثر لري
- انفعال (Passion): د اثر ترلاسه کول
سرچینې
[سمول]باندنۍ تړنې
[سمول]- انګليسي ژبه: Causality - د اثر اړوند انګرېزي ویکيپېډیا مقاله
- انګليسي ژبه: Effect - د Effect اړوند انګرېزي ویکيپېډیا مقاله
- Stanford Encyclopedia of Philosophy - Causation[مړه لينکونه] انګليسي ژبه: Stanford Encyclopedia
- Britannica - Cause and Effect انګليسي ژبه: Britannica