آیبک

سمنګان
آی‌بیک; ایوکراتید
سمنګان
	د ایبک درې منظره د ایبک درې منظره
	د سمنګان ښار موقعیت. د سمنګان ښار موقعیت.
	کورډېناټونه: ۳۶°۱۵′۱۲″شمال ۶۸°۰۲′۲۲″ختیځ / 36.25341°شمال 68.03936°ختيځ
اداري وېش
هیواد	افغانستان
ولایت	سمنګان
ولسوالۍ	ایبک
پلازمینه د:	سمنګان ولايت
پراخوالی
لوړوالی	۹۵۹ ميټره (۳٬۱۴۶ فوټ)
نفوس شمېرنه (۲۰۲۰)
• ټولټال	۱۱۸۵۳۷
وروستي مالومات
وخت زون	۴:۳۰+
جيو کوډ	1127768
اصلي ژبې	دري; پښتو
	سمول

آی‌بیک یا ایبک پخوا یوکراتیډیا (لرغونې یوناني: Εὐκρατιδία)) چې د له تاریخ له نظره د سمنګان په نوم پېژندل شوی، یو ولایتي ښارګوټی، د منځنیو پېړیو د کاروان تمځای او د سمنګان ولایت مرکز دی، چې د افغانستان په شمالي برخه کې په هم نومه ولسوالۍ کې دی. په څلورمه او پنځمه پېړۍ کې د کوشان واکمنانو د واکمنۍ پر مهال د یوه لرغوني ښار او د بودایانو لوی مرکز ؤ او د دې دورې کنډوالې د تخت رستم په نوم یوه ځای کې شته دي، دا ځای د ښار په یوه غونډۍ کې پروت دی.

هیبک د خپل موقعیت له امله د بودایانو، اسلامي، ترکي او فارسي ملتونو تر نفوذ لاندې ؤ. په تېرو وختونو کې د کابل او افغان ترکستان ترمنځ د اړیکو په اصلي کرښه کې د خپل موقعیت له امله د پام وړ ؤ.

طالبانو د ۲۰۲۱ کال د برېدونو په ترڅ کې د دې ښار کنټرول په لاس کې ونیو.

تاریخچه

له پخوا پېژندل شوی تاریخ د بطلیموس له لوري د ورني (Varni) یا اورني (Uarni) ځایونو د پېژندلو او د خلم سیند په څنډو کې د سمنګان پیاوړي ښار سره ټړاو لري، د زریسپ/ بلخ ختیځ ته د درګیدوس سیند پر غاړه ښار ته ورتوالی لري. دلته موندل شوې کنډوالې د باختر پاچا لومړي یوکرتېدس (Eucratides I) لخوا د ښار بنسټ اېښودل شوی. هغه وخت یوکراتېدیا په نوم پېژندل کېد او د اوسني خلم ښار په اندازه ؤ. ^[۲]

د ښار تاریخي اوسېدل د څلورمې او پنځمې پېړیو په اوږدو کې د کوشان لړۍ په واکمنۍ پورې اړه لري، په دې وخت کې دا ښار د بودایانو یو مشهور مرکز ؤ. اوس د دې دورې شواهد د تخت رستم په نوم ځای کې کنډوالۍ بڼې دي، چې د ښار څخه په درې کیلومترۍ کې د یوې غونډۍ په سر پروت دی. عربان او مغولان دې ځای ته هغه وخت راغلل چې لا دمخه د بودا دین مرکز په توګه مشهور ؤ.^[۳]

تخت رستم یو تاریخي ځای دی چې د بودا د دین کلتوري کنډوالې په کې لیدل کېږي. په دې ځای د بودا معبد د غونډۍ په بڼه دی چې د غونډۍ په سر موقعیت لري او د بودايي معمارۍ د تکامل لومړنۍ اړیکه څرګندوي. ^[۴]

دغه ځای ته د ایبک نوم هغه وخت ورکړل شو چې په منځنیو پېړیو کې به کاروانونه دلته راتلل. ^[۵]

د ٢٠٠٣ کال د اکتوبر په ٢٣ د جگړې پر مهال ياغيانو د سپرلیو لارۍ چې هيبک ته یې مسافر تېرول، ءه راکټونو وويشته، چې لس تنه په کې ووژل شول.

طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې د متحده ایالاتو د ځواکونو له وتلو سره سم په ټول هېواد کې پوځي عملیات پیل کړل. ایبک د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۹ ونیول شو، چې د یوې اونۍ عملیاتو وروسته شپږم ولایتي مرکز شو چې د طالبانو لاسته ولوېد.^[۶]

د ۲۰۲۲ کال په ډسمبر کې پر یوه ښوونځي باندې بمبارۍ ۱۷ کسان ووژل. ^[۷]

تاریخي میراث

د افغانستان په سمنګان کې یو له مشهورو لرغونو اثارو څخه شته، چې په تخت رستم کې او ترڅنګ يې د هندوکش شمالي لارو د یوې غونډۍ په سر د بودایانو غارونه او معبدونه دي. په دې ځای کې غارونه په ډبرو کې ایستل شوي او بودایان په کې اوسېدل. دلته د بودا معبد د غونډۍ په بڼه دی. دا معبد په افغانستان کې د بودايي معمارۍ د تکامل لومړنۍ اړیکه څرګندوي. بل میراث ځای د هزار سموچ ولسوالي ده چې د ښار څخه شاوخوا ۱۰ کیلومتره لرې پرته ده.

تخت رسم

تخت رستم (هیبک)، چې اصلي معنی یې د "رستم تخت" دی او د غونډۍ په سر استوګنځای دی، په فارسي نکلونو کې د یو افسانوي جنګیالي رستم په نوم نومول شوی. د دې ځای تاریخ د کوشانیانو – ساسانیانو د دورې په څلورمه او پنځمه پېړۍ ته رسي، چې د لرغون پېژندنې، معمارۍ او سکه پېژندې په شواهدو سره تائید شوی. تخت رستم د سمنګان ښار سویل لوېدیځ په ۳ کیلومترۍ کې موقعیت لري. دا د معبد - خانقاه مجتمع موقعیت دی چې په بشپړ ډول د ډبریز غره کې ایستل شوی. د ترووادا بودایزم د لوی بودايي دودونو خانقاه پنځه خونې لري، دوه یې عبادت ځایونه دي او یو یې ګومبد چت دی چې د لوټس په ظریفو پاڼو سره ښکلی شوی. په څنګ غونډۍ کې معبد دی، چې هرمیکا (harmika) لري او لاندېنۍ برخه کې یې څو غارونه دي. د یوه غار په سر یو مریعي ساختمان دی چې دوه د کنفرانس تالارونه په کې دی، یو یې ۲۲ متره مربع دی او بل ګرد دی. په یوه غار کې د لرغون پېژندنې موندنو د غزنویانو سکو له یوې زېرمې څخه پرده ایسته کړه. د تخت ته څېرمه لس بودايي معبدونه دي چې په سيمه کې د کي تېهې (Kie Tehe) په نوم يادېږي. ^[۸]^[۹]^[۱۰]

هزار سموچ ولسوالي

هزار سموچ ولسوالي د افغانستان په شمال کې د بودايانو يو بل لرغونی مرکز دی، چې څو غارونه پکې موندل شوي او په يوه کې یې د بودا معبد کښل شوی دی.^[۱۱]

سرچينې

↑ کينډۍ:=احصایه:١٣٩٩
↑ Royal Numismatic Society (Great Britain) (1846). The Numismatic chronicle, Volume 8. Royal Numismatic Society. pp. 107–108.
↑ Clammer, Paul (2007). Afghanistan. Lonely Planet. p. 158. ISBN 978-1-74059-642-8. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-15.
↑ Clammer, Paul (2007). Afghanistan. Lonely Planet. p. 158. ISBN 978-1-74059-642-8. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-15.
↑ Clammer, Paul (2007). Afghanistan. Lonely Planet. p. 158. ISBN 978-1-74059-642-8. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-15.
↑ "Taliban capture sixth provincial capital in northern Afghanistan". The Guardian (in انګليسي). 9 August 2021. ترلاسه‌کېدو نېټه 9 August 2021.
↑ "Students killed as bomb blast hits Afghan school". BBC News (in بريتانوی انګلیسي). 2022-11-30. ترلاسه‌کېدو نېټه 2022-12-02.
↑ "Samangan Provincial Government" (PDF). Visiting Arts: Samangan Provincial Department of Information and Culture. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-28.^{[مړه لينکونه]}
↑ "Takht-i Rustam monastery, (near) Samangan, Velayat-e Samangan, AF". Mapping of Buddhist Monasteries. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-28.
↑ "Takht e Rustam". Afghanistan Cultural Profile. خوندي شوی له the original on 2021-08-21. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-28.
↑ "Hazar Sum" (PDF). Visiting Arts: Samangan Provincial Department of Information and Culture. خوندي شوی له the original (PDF) on 2005-05-10. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-28.

[:نفوس-1] کينډۍ:=احصایه:١٣٩٩

[Royal-2] Royal Numismatic Society (Great Britain) (1846). The Numismatic chronicle, Volume 8. Royal Numismatic Society. pp. 107–108.

[Clammer2-3] Clammer, Paul (2007). Afghanistan. Lonely Planet. p. 158. ISBN 978-1-74059-642-8. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-15.

[Clammer3-4] Clammer, Paul (2007). Afghanistan. Lonely Planet. p. 158. ISBN 978-1-74059-642-8. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-15.

[Clammer4-5] Clammer, Paul (2007). Afghanistan. Lonely Planet. p. 158. ISBN 978-1-74059-642-8. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-15.

[6] "Taliban capture sixth provincial capital in northern Afghanistan". The Guardian (in انګليسي). 9 August 2021. ترلاسه‌کېدو نېټه 9 August 2021.

[7] "Students killed as bomb blast hits Afghan school". BBC News (in بريتانوی انګلیسي). 2022-11-30. ترلاسه‌کېدو نېټه 2022-12-02.

[Ten-8] "Samangan Provincial Government" (PDF). Visiting Arts: Samangan Provincial Department of Information and Culture. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-28.^{[مړه لينکونه]}

[Velayat-9] "Takht-i Rustam monastery, (near) Samangan, Velayat-e Samangan, AF". Mapping of Buddhist Monasteries. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-28.

[Takht-10] "Takht e Rustam". Afghanistan Cultural Profile. خوندي شوی له the original on 2021-08-21. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-28.

[Hazar-11] "Hazar Sum" (PDF). Visiting Arts: Samangan Provincial Department of Information and Culture. خوندي شوی له the original (PDF) on 2005-05-10. ترلاسه‌کېدو نېټه 2010-10-28.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]