آی خانم
د عمراني سبک له پلوه زموږ په هېواد کې د يوناني (AntioChos I) سنوشي د وخت يو لرغونی دورې ، احتمالآ د انتيوکوس ښار دی . په ازبکي ژپه کې (آی) د لمر په مانا دی او (خانم) عام ستاينوم (صفت) دی چې د (ماه خانم ) تړنګنوم جوړوي. آی خانم چې پر (ماه خانم) هم شهرت لري د سنوشي يونانيانوپه دوره کې له نظامي پلؤه يو مهم کلتوري او ستراتيژیک موقعيت درلود، چې د ۶۰ مترو په لوړوالي د کوکچې او آمو (اوکوس) سيندونو د تقاطع موقعيت ېې ترلاسه کړی و، شامي ځمکپوهنې ليکونکی بطليموس داوکوس د سکندرې يادونه کړې ده او کېدی شي هغه ښار چې د آی خانم کلي ته نږدې کشف شوی ، همدغه اوکوس سکندريه (اوکسايانا) وي چې ۱۵ کاله د پروفيسور لمپول برناره په واسطه پکې کيندنې وشوې . د آی خانم ښار بېلې بېلې برخې لري چې په عمومي ډول بالاحصار ماڼۍ (ارګ) ، کلا ، لوبغاړی ، روزنتون ، تياتر او عبادت ځای پکې دي . دغه ښارچې يو يوناني ښار بلل شوی دی ، د يوناني نقشې او پلان له مخې ودان شوی خو معمارېې په موثقه توګه مالوم ندی ، ددې ښار اوسېدونکي مقدوني يونانيان د يونان په شمالي سيمو پورې اړه لري . پوهان باور لري چې کېدی شي دغه ښار د سلونوس د زوی انتيو کوس په وخت کې د (کې نيانتن) په واسطه جوړ شوی وي . د آی خانم د ښار ودانۍ د يوناني معمارۍ د يو شهکار په توګه بلل شوي او په حقيقت کې يوناني ـــ باختري د ساختماني سبک يوه سمبوليکه مجموعه يا بېلګه ېې ده. ددې ښار کيندنې په ۱۳۴۳ لمريز کال ددکتور شلومبرژه د وړانديز له مخې د پروفيسور يول برناره له خوا ترسره شوې ، دغه ښار ۱۸۰۰ متره اوږدوالی ۱۶۰۰ متره پلنوالی لري او ۱۰ متره لوړدی . د تاريخي اسنادو له مخې د هغه د ساختماني ځانګړنو په لړ کې د (هوکول) او (هومر) پر مجسمو برسېره په يوناني ژبه او رسم الخط ډبرليک کې د هغه پنځه تصيحتونه ترسترګو کېږي چې د هغو د دوؤ ډولونو عبارتونو واحد مفهوم داسې دی .
- په ماشومتوب کې ښه روزنه واخله ـ ادب وساته
- په ځوانۍ کې خپل ځان وساته
- په منځيني عمر کې رښتينی او مرستندويه اوسه
- په زړښت (بوډاتوب) کې نصيحت کؤونکی اوسه
- په وروستيو شېبو کې بې وېرې ومره
هغه څه چې پر يوناني مېشتي ښارګوټي آی خانم پورې اړه لري زموږ په لرغوني هېواد کې د تمدن د يوې دورې ښکارندوی دي کلتوري ، هنري او معنوي بنسټونه او ځليزې (پديدې) په دې ساحه کې په ځانګړې توګه باختر کې د هغه ځای په موندل شويو اثارو کې ځان ښکاره کوي ، لکه چې ويلی شو د تاريخ په دې پړاؤ کې د عقايدو او فرهنګونو ګډون بيخي ښکاره دی . د سروزرو د ملمع برونزي قاب راموندنه چې په هغه کې د ختيځې آسيا (منځيني ختيځ او کوچنۍ آسيا) محبوبه الهه ، چې تیبل نومېږي او دوه اوښان ېې راکاږي دداسې ډبرو د پاسه ده چې د انسان په څېره د لمر درب النوع په وړاندې ددوعا په بڼه ليدل کېږي او په دې غاب کې ددعا او قربانۍ مراسم معرفي کوي .
سرچينې
- د آريانا دايرهّ المعارف ( د افغانستان د علومو د اکاډمۍ د دايرهّ المعارف مرکز خپرېدو لړۍ)( ۹۴م مخ)
