آزربايجان

د ويکيپېډيا لخوا
(له آزربایجان نه مخ گرځېدلی)
ورټوپ کړه: گرځښت, پلټل
د سهېل لوېديځ ايران د سيمې لپاره، ايراني آذربايجان وگورۍ.
د آذربايجان جمهوريت
Azərbaycan Respublikası
بيرغ نښان
ترانهAzərbaycan marşı
(کينډۍ:Lang-en)

Location of  آزربايجان  (green)on the European continent  (dark grey)  —  [Legend]
نخشه
موقعيت
Location of  آزربايجان  (green)

on the European continent  (dark grey)  —  [Legend]

پلازمېنه
(او لوی ښار)
باکو
40°25′N 49°50′E / Expression error: Unexpected < operator. Expression error: Unexpected < operator. / Expression error: Unrecognized punctuation character "[".; Expression error: Unrecognized punctuation character "[".{{#کوارډيناټونه:40|25|N|49|50|E|type:country||

| |name= }}

رسمي ژبه(ژبې) آزربايجاني
وگړنوم Azerbaijanis
حکومت جمهوري ولسمشريز
 -  ولسمشر Ilham Aliyev
 -  لومړی وزير Artur Rasizade
جوړښت او خپلواکي
 -  Atabegs of Azerbaijan
1135 
 -  Azerbaijan Democratic Republic established
May 28, 1918 
 -  Azerbaijan Soviet Socialist Republic
April 28, 1920 
 -  Independence
from the Soviet Union
Declared
Completed


August 30, 1991
October 18, 1991 
ارتوالی
 -  ټولټال 86,600 کيلومتر2 (113th)
33,436 sq mi 
 -  اوبه (%) 1.6%
د وگړو شمېر
 -  2010 estimate 9,047,000[1] (90st)
 -  1999 census 7,953,438[2] 
 -  گڼه گونه 103/km2 (104th)
264.1/sq mi
GDP (PPP) 2009 اټکل
 -  ټولټال $85.770 billion[3] 
 -  Per capita $9,564[3] 
GDP (nominal) 2009 اټکل
 -  ټولټال $43.111 billion[3] 
 -  Per capita $4,807[3] 
Gini (2006) 36.5 (58th)
HDI (2007) 0.787 (medium) (86th)
د وخت سيمه AZT (UTC+04)
 -  اوړی (DST)  (UTC+5)
د موټر چلولو سمت right
د انټرنټ مخکښ شپول .az
پيل گڼ 994

د آذربايجان جمهوريت (آذربايجاني: Azərbaycan يا Azərbaycan Respublikası) په قفقاز کې يو هېواد دی چې د اروپا او سوېل لوېديځه آسيا په منځلاره کې پروت دی. دا هېواد کاسپين سمندرگي سره ساحل لري. دا هېواد په سهېل کې د روسيې سره، د جيورجيا سره په سهېل لويديځه لورې، د ارمنستان سره په لويديځه خوا او په سوېل کې د ايران سره خپلې پولې لري.

د ناخشيوان خپلواکه جمهوريت چې د آذربايجان ادعا ورباندې ده، سهېل ختيځه کې د ارمنستان سره، په سوېل لويديځه کې د ايران سره او په سهېل لوېديځه کې د ترکيې سره گډې پولې لري.

آذربايجان يو غېر مذهبي حکومت لري، او د 2001 زېږيز کال راپدې خوا د اروپايي قونسل غړيتوب لري. ددې هېواد ډېرکي وگړي شيعه مسلمانان دي او د غربي ترکي توکمه خلگ دي چې د آذربايجاني په نوم او يا هم په ساده ډول د آذري په نوم يادېږېي. دا هېواد په رسمي توگه مخ په ډيموکراسۍ روان دی، خو په کلکه توگه اقتدار پلوی قانون پلي کوي.

ځمکپوهنه

اداري وېشنې

آذربايجان په ۵۹ رايونونو (rayonlar، مفرد rayon) يا سيمو، ۱۱ ښاري ناحيو (şəhərlər، مفرد şəhər)، او يو خپلواک جمهوريت (muxtar respublika) چې د ناخشيوان په نامه يادېږي وېشل شوی دی،[4] چې بيا هم د ناخشيوان خپلواکه سيمه په خپل وار په ۷ رايون او يو ښار وېشل شوی. د واليانو گومارل د آذربايجان د ولسمشر دنده ده، خو د ناخشيوان حکومت بيا د ناخشيوان د خپلواکه پارلمان لخوا ټاکل کېږي. د نورو سيمو حکومتونه لکه هغه ښارونه چې د ارمنيانو په ولکه کې راغلي لکه خانکيندي او شوشا هم د هېواد نه دباندې خپل سيمه ايز واکونه ټاکي.[5]

طبيعي منظرې

آذربايجان د نورو هېوادونو سره ټولټال ۲،۶۴۸ کيلومتره اوږده زمکنۍ پوله لري. چې د دغې شمېرې نه ۱۰۰۷ کيلومتره اوږده پوله د ارمنستان سره، ۷۵۶ کيلومتره اوږده پوله د ايران سره، ۴۸۰ کيلومتره اوږده پوله د جورجيا سره او ۳۹۰ کيلومتره اوږده گډه پوله د روسيې او تُرکيې سره لري.[6] دغه هېواد کاسپين سمندرگي سره هم تړلی دی او د دغه هېواد سمندري لمن ۸۰۰ کيلومترو پورې رسېږي. همدا شان د سوروالي له مخې د آذربايجان تر ټولو پراخه سيمه د کاسپين سمندرگي يوه برخه جوړوي چې ټولټال ۴۵۶ کيلومتره سوروالی لري.[6] د آذربايجان وچه له سهېل نه تر سوېله پورې ۴۰۰ کيلومتره اوږده او له لوېديځه تر ختيځه پورې ۵۰۰ کيلومتره اوږدوالی لري. د آذربايجان د هغو درې غرونو لړۍ چې ددې هېواد نژدې ۴۰٪ برخه جوړوي، د لوی قفقاز، وړوکي قفقاز او د تاليش د غرونو په نامه يادېږي.[7] د آذربايجان د غرونو تر ټولو جگه څوکه د بازاردوزو غر دی چې د سمندر له هوارې نه ۴،۴۶۶ متره لوړوالی لري. خو د دغه هېواد تر ټولو ټيټه سيمه د کاسپين په سمندرگي کې پرته سيمه ده چې د سمندر له هوارې -۲۸ متره په ټيټه کې پرته سيمه ده. د نړۍ په ټولو خټينو اورښيندونکو سيمو څخه نيژدې نيمه برخه خټين اورښيندونکې سيمې په آذربايجان کې دي.

ناسا، د ۲۰۰۳ ز کال د مارچ په مياشت کې د سپوږمکيو نه اخيستل شوی د آذربايجان انځور.

د آذربايجان د اوبو په اهمو سرچينو کې ددغه هېواد د هوارې اوبه شاملې دي چې په ۸،۳۵۰ رودونو کې يواځې ۲۴ رودونه دي چې د ۱۰۰ کيلومتر نه هم ډېر اوږدوالی لري.[7] همدا ټول رودونه بيا د کاسپين سمندرگي ته چې د هېواد په ختيځ کې دی لار موندلې.[7] د دغه هېواد تر ټولو لوی ډنډ د ساريسو ډنډ دی چې (۶۷ km²) او د همدغه هېواد تر ټولو اوږد رود د کورا رود دی چې (1,515 km) يې اوږدوالی لري.

په کاسپين سمندرگي کې آذربايجان د څلورو اهمو ټاپوانو خاوند هم دی چې د دغو څلور واړو ټاپوانو گډ ارتوالی ۳۰ کيلومتر مربع جوړوي.

اقليم

په آذربايجان کې د اقليم جوړښت په ځانگړې توگه د آرکټيک د سړوخې هوايي کتلو، د سکانډېناويا د انټي سايکلون، د سايبېريا د انټي سايکلون، او د منځنۍ آسيا د انټي سايکلون نه اغېزمن شوی.[8] پدې سيمه کې د زمکنيو مناظرو د توپيرونو له کبله، هوايي کتلې له بېلابېلو سمتونو نه دې هېواد ته رادننه کېږي.[8] په سهېل کې د لوي قفقاز سيمه، همدا هېواد د سړوخې د کتلو د اغېز پر وړاندې ساتي، د سړوخې دا څپې عموماً د زمکې د سهېلي سيمو نه پر دغه هېواد راروانې وي. د سړوخې همدا کتلې د دې هېواد د غونډيو په لمنو او هوارو سيمو کې د ټراپيکل څېرمه اقليم د جوړېدو سبب گرځي. په عين وخت کې د دې هېواد هوارې سيمې او د غونډيو لمنې تر ډېره حده د لمر د وړانگو نه اغېزمن کېږي.

د اقليمي زونونو او يا سيمو د يوولسو وېشنو نه نهه ډوله اقليمي سيمې په آذربايجان کې دي.[9] د تودوخې د بشپړې ټيټې نه ټيټه درجې (-33 °C (-27.4 °F)) او د بشپړې لوړې نه لوړې درجې (+46 °C (114.8 °F)) د جولفا او اوردوباد په سيمو کې ليدل شوي.[9] The maximum annual precipitation falls in Lankaran (1,600 to 1,800 mm) and the minimum in Absheron (200 to 350 mm).[9]

طبيعت او چاپېريالپوهنه

کينډۍ:دا هم وگورۍ د اوبو د زېرمو او سرچينو له مخې، آذربايجان په نړۍ کې د اوسط نه په ټيټو هېوادونو کې شمېرل کېږي او په همدې توگه د دغه هېواد د اوبو زېرمې نژدې 100,000 m³/اوبه په يوه کال کې په هر km² کې رسېږي.[9] د آذربايجان د اوبو لويه زېرمه د کوور په ځای کې جوړه شوې.

د دې هېواد د بوټو د تنوع سيمې د ناخشيوان دنگې غړۍ (د بوټو 60% بېلابېل جنسونه همدلته دي)، د کورا-اراز هوارې سيمې (40%)، د لوی قفقاز ختيځه سيمې، د داواچي-قوبا سيمه (38%)، د قفقاز مرکزی سيمه (29%)، گوبوستان (26.6%)، په تاليش غرونو کې د لينکوران سيمه (27%) او د ابشېرون سيمه (22%) د يادولو وړ ځايونه دي.[7] همدا شان د لوی قفقاز سهېل-ختيځې څوکې، سهېلي برخه، سهېل ختيځه برخه او د وړوکي قفقاز او د تاليش غرونو ختيځې څوکې د دغه هېواد د لويو ځنگلونو په سيمو کې شمېرل کېږي.[10]

تاريخ

آرپوهه او نوم

کينډۍ:دا هم وگورۍ

د آذربايجان د نوم اصليت په اړوند گڼ شمېر اټکلونه او فرضيې شته. خو په دغو کې تر ټولو عام اند دا دی چې دا نوم د آتروپاتېس يا Atropates نه راوتلی.[11] آتروپات د پارس د امپراطورۍ په وختونو کې د ماد په خلکو کې د يو والي نوم وه چې په آتروپاتين (اوسينی آذربايجان) کې يې خپل واک چلاوه. وروسته له دې چې مقدوني سکندر د آشمېندز د کورنۍ پاچاهي ړنگه کړه نو بيا دغې سيمې هم خپلواکي ترلاسه کړه. دا سيمه د منځنۍ آتروپاتيا يا آتروپاتېن په نوم هم نومول شوې.

آتروپاتيس د زړې پارسۍ د ژبې نه راوتلی چې مانا يې "په اور ژغورل شوی." دی.[12]

د آذربايجان د مېشتو وگړو په گډون د يرغلگرو لښکرونو د پاتې شويو توکمونو لکه قفقازيانو، ماديانو، سيتيانو، پارسيانو، ارمنيانو، يونانيانو، روميانو، خازاريانو، عربانو، اوغوز، سلجوقيانو، مغولانو، او روسانو يو گډ کور دی.

لرغونی تاريخ

د آذربايجان په خاوره د لومړنيو انساني استوگنو نښې نښانې ډبرين پېر ته رسېږي او په همدې توگه د آزيخ قوروچي کلتور سره تړاو پيدا کوي.

منځنی تاريخ

نوی خپلواک آذربايجان

سرچينې

  1. Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified (2010). Население Азербайджана достигло 9 млн. 47 тыс. человек. News.Az. URL accessed on 2010-07-15.
  2. د درک ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named census
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified Azerbaijan. International Monetary Fund. URL accessed on 2010-04-21.
  4. د درک ستونزه: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named cia2007
  5. LLRX.com - A Guide to the Republic of Azerbaijan Law Research
  6. 6.0 6.1 Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified Geographical data. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. URL accessed on 2007-05-26.
  7. 7.0 7.1 7.2 7.3 Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified Azerbaijan: Biodiversity. CAC-Biodiversity.org. URL accessed on 2007-05-26.
  8. 8.0 8.1 Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified Azerbaijan - Climate. Azerbaijan.az. URL accessed on 2007-05-26.
  9. 9.0 9.1 9.2 9.3 Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified Climate. Water Resources of the Azerbaijan Republic. Institute of Hydrometeorology, Ministry of Ecology and Natural Resources. URL accessed on 2007-05-26.
  10. Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified Forestry. CAC-Biodiversity.org. URL accessed on 2007-05-26.
  11. Historical Dictionary of Azerbaijan by Tadeusz Swietochowski and Brian C. Collins. The Scarecrow Press, Inc., Lanham, Maryland (1999), ISBN 0-8108-3550-9 (retrieved 7 June 2006).
  12. The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule by Audrey Altstadt. Hoover Institution Press (1992), ISBN 0-8179-9182-4 (retrieved 7 June 2006).